Author: Giannis Zarotis

Η συναισθηματική κατάσταση των ποδοσφαιριστών στον αγώνα

Συναισθήματα στο ποδόσφαιρο

Θες να είσαι το Φαβορί;

Για τον αθλητισμό η λέξη «φαβορί» φαίνεται να αποτελεί ευχή και κατάρα μαζί.   Παρουσιάζει ενδιαφέρον είτε σε ομαδικό είτε σε ατομικό επίπεδο καθώς «δείχνει» τον συμμετέχοντα ή την ομάδα με τις περισσότερες πιθανότητες για νίκη, «κατευθύνει» τις προσδοκίες του κόσμου. Δίνει την αίσθηση της υπεροχής από τη μία και «βαραίνει» από την άλλη. Ο τρόπος με τον οποίο εκλαμβάνουν οι αθλητές τη λέξη και το ρόλο του «φαβορί», καθορίζει σε μεγάλο βαθμό και την επίδραση που μπορεί να έχει στους μετέχοντες στην αγωνιστική διαδικασία. Υπάρχουν φαινομενικά δύο θεωρήσεις της έννοιας «φαβορί».

Η θετική διάσταση του φαβορί αναφέρεται στον αθλητή, ο οποίος βιώνει την αίσθηση υπεροχής, αισθάνεται ικανός και προετοιμασμένος, αντλεί σιγουριά από τις επιτυχίες του παρελθόντος, εκείνες που του έδωσαν τη δυνατότητα να είναι το φαβορί. Η αρνητική διάσταση αναφέρεται στην «υποχρέωση» που δημιουργεί στον αθλητή να «ξανακερδίσει οπωσδήποτε», στη διαδικασία επιβεβαίωσης ενός άτυπου τίτλου. Η θετική ερμηνεία γεμίζει με αυτοπεποίθηση τον αθλητή, ενώ η αρνητική με άγχος και πίεση.

Ο ρόλος του φαβορί «απονέμεται» παροδικά στον αθλητισμό με βάση τις προηγούμενες επιτυχίες. Τα έως τώρα αποτελέσματα δείχνουν ποιος φαίνεται να είναι ο πιο ικανός, ποιος φαίνεται να είναι ο πιο αποτελεσματικός, ποιος φαίνεται να έχει περισσότερες πιθανότητες να κερδίσει. Ως τίτλος, πιστώνεται στους αθλητές με βάση το παρελθόν τους και ό,τι έχουνε επιτύχει μέχρι τη στιγμή που διεξάγεται ένας νέος αγώνας.  Σε ποιο βαθμό είναι δυνατόν το παρελθόν να προκαθορίσει την έκβαση του αγώνα; Αν ο αθλητής επαναπαυθεί με την έννοια του φαβορί, «μένει» στο παρελθόν, μειώνοντας την τωρινή του προσπάθεια. Αν θεωρήσει ότι με βάση τον τίτλο μπορεί να κερδίσει στον επερχόμενο αγώνα, θα αποδώσει αρκετά λιγότερο από αυτό που έχει τη δυνατότητα.

Ο τίτλος του φαβορί έχει δύο όψεις. Τον αντιμετωπίζουμε θετικά ως χαρακτηρισμό που δίνει αυτοπεποίθηση, καθώς δείχνει ότι μέχρι «τώρα» έχουμε κάνει πολλές επιτυχίες, είμαστε αρκετά ικανοί, τόσο ώστε νε έχουμε περισσότερες πιθανότητες από τους υπόλοιπους να κερδίσουμε. Παρέχει πίστη και σιγουριά στον εαυτό με βάση το παρελθόν και αισιοδοξία για τον μέλλον. Η αρνητική του θεώρηση αναφέρεται στις προσδοκίες που σκεφτόμαστε ότι δημιουργεί, την «υποχρέωση» να κερδίσουμε πάση θυσία. Είναι ο αθλητής που θεωρεί ότι είναι σαν να έχει γίνει ο στόχος όλων, αισθάνεται ότι έχει να χάσει και κάτι περισσότερο από τον αγώνα σε περίπτωση ήττας. Νιώθει πίεση από τον περιβάλλον και την προσωπική «απαίτηση» για νίκη.  Χαρακτηριστικά αναφέρει ένας αθλητής: «όταν συνειδητοποίησα ότι ήμουν το φαβορί, πέρασαν από το μυαλό ένα σωρό άσχετες και μη ωφέλιμες σκέψεις, ό,τι δεν θα επέλεγα ποτέ να σκεφτώ πριν από αγώνα».

Ποιος τελικά καθορίζει το περιεχόμενο και τη βαρύτητα της λέξης φαβορί; Το περιβάλλον και η εκάστοτε κατάσταση ή η ατομικές σκέψεις και πεποιθήσεις σχετικά με την έννοια; Αναμφισβήτητα η ερμηνεία που θα δώσει ο κάθε αθλητής στην έννοια καθορίζει και τη στάση του, τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές που θα προκύψουν, και την επίδρασή της στην αγωνιστική απόδοση. Ο τίτλος του φαβορί δεν είναι από μόνος του ικανός να κερδίζει  ή να χάνει αγώνες. Η επίδρασή του, ωστόσο, στον αθλητή είναι πιθανό να καθορίσει αν θα κερδίσει ή θα χάσει τον αγώνα. Ο καθένας αποφασίζει το αν θα δεχθεί τον άτυπο τίτλο και πώς θα τον χρησιμοποιήσει, με τη θετική ή την αρνητική του διάσταση. Είναι ωφέλιμο για τον αθλητή να θυμάται ότι ο τίτλος του φαβορί δείχνει το ότι είναι ικανός και όχι το ότι είναι υποχρεωμένος να κερδίσει.

Άρθρο στην ιστοσελίδα acadimies.gr

Ζαρώτης Γιάννης

Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος

Η Αυτοπεποίθηση ως «τρόπος σκέψης»

Η ψυχική δύναμη και αυτοπεποίθηση των αθλητών θεωρούνται απαραίτητα στοιχεία, ιδιαίτερα όταν οι αγωνιστικές καταστάσεις γίνονται δύσκολες. ‘When things get tough, tough gets going’, όπως αναφέρεται, δηλώνοντας σε ελεύθερη μετάφραση πως «όταν οι καταστάσεις δυσκολεύουν, συνεχίζουν οι πιο δυνατοί». Από πού αντλούν αυτή τη δύναμη οι «δυνατοί», όπως χαρακτηρίζονται;

Η αυτοπεποίθηση, η πίστη που έχει ο αθλητής για τον εαυτό του και η εμπιστοσύνη στην ικανότητά του να πετύχει το στόχο του, έχει συγκεκριμένες «πηγές» από τις οποίες αντλείται. Η ικανότητα, η επίτευξη, οι «σημαντικοί άλλοι», η επιβράβευση, η στήριξη, η δουλειά και η βελτίωση είναι οι κυριότερες πηγές τροφοδοσίας της εμπιστοσύνης που αναπτύσσεται προς τον εαυτό μας με την πάροδο των χρόνων. Φαντάζει δεδομένο το ότι έχοντας εξασφαλίσει ο αθλητής την τροφοδοσία από τις πηγές που αναφέρθηκαν, θα έχει επιτύχει και την καλλιέργεια της «δύναμης» που απαιτείται σε ιδιαίτερες συνθήκες. Υπάρχει ωστόσο, ένα ακόμη στοιχείο το οποίο δείχνει να διαδραματίζει μεγάλο ρόλο στην ανάπτυξη της αυτοπεποίθησης του αθλητή, η συνειδητοποίηση των όσων έχει επιτύχει, ο τρόπος με τον οποίο σκέφτεται τις επιτυχίες του.

Η αυτοπεποίθηση στον άνθρωπο παρομοιάζεται με ένα σάκο, μέσα στον οποίο τοποθετεί ό,τι θετικό πραγματοποιούμε, είμαστε, επιτυγχάνουμε, σκεφτόμαστε. Για τον αθλητή ο σάκος περιέχει ικανότητες, επιτυχίες, πολλή δουλειά, προοδευτική και αυξανόμενη βελτίωση, θετικά σχόλια των άλλων προς εκείνον. Περιέχει καλούς χρόνους, ατομικά ρεκόρ, επίτευξη του στόχου, επιτυχημένες προσπάθειες, από τα πιο μικρά «επιτεύγματα» της προπόνησης ως και την καλύτερη εμφάνιση στον αγώνα. Όσο περισσότερα στοιχεία εναποθέτει στο «σάκο», τόσο περισσότερη ψυχική δύναμη έχει τη δυνατότητα να αντλήσει σε οποιαδήποτε συνθήκη.

Είναι πιθανό, ωστόσο, πολλές φορές ο αθλητής να έχει επιτυχίες και προσωπικά ρεκόρ αλλά να μην έχει στο «σάκο» της αυτοπεποίθησης τα στοιχεία που θα μπορούσε και του αναλογούν. Αυτό οφείλεται στην τάση που υπάρχει να ελαχιστοποιούνται ή να «παρακάμπτονται» τα θετικά στοιχεία και να υπερτονίζονται/προβάλλονται τα αρνητικά στοιχεία. Στεκόμαστε πολύ περισσότερο σε μια αποτυχία από ότι σε μια επιτυχία. Έχει αναφερθεί ότι μια επιτυχία διαγράφεται από το μυαλό μας μετά από τρεις αποτυχίες, ενώ μία αποτυχία «απαιτεί» οκτώ επιτυχίες για να διαγραφεί, δηλώνοντας έτσι τη ροπή μας προς το αρνητικό. Αυτό οφείλεται σε πρώτη φάση σε κοινωνικά δεδομένα και κατά δεύτερο λόγο σε στοιχεία προσωπικότητας του αθλητή, όπως για παράδειγμα ο φόβος για την αρνητική κριτική. Με βάση το χαρακτηριστικό αυτό, ωθείται σε μια διαδικασία όπου στην πραγματικότητα δεν προσπαθεί να επιτύχει αλλά έμμεσα προσπαθεί να μην αποτύχει. Ως διαδικασία είναι πιεστική και εμπεριέχει αρνητικό συναίσθημα, μη ωφέλιμο για την προσπάθεια του. Η τελειομανία, η αρνητική εικόνα για τον εαυτό, η υπερβολική αυστηρότητα, η «άκαμπτη» συμπεριφορά, είναι επίσης χαρακτηριστικά που δεν βοηθούν να αναδείξουμε το θετικό της προσπάθειάς μας, αφήνοντας έτσι το «σάκο» της αυτοπεποίθησης μισογεμάτο.

Πως θα μπορούσε να διαφοροποιηθεί μια τέτοια κατάσταση; Κατ’ αρχάς δίνοντας σε κάθε επιτυχία μας την ανάλογη αξία. Καθορίζοντας επίσης, με τη βοήθεια άλλων, λιγότερο αυστηρών από εμάς, την έννοια της επιτυχίας. Καταγράφοντας πολλές φορές σε καθημερινή βάση ό,τι θετικό πραγματοποιούμε σε αντιπαραβολή με ό,τι στοιχείο προς βελτίωση έχουμε εντοπίσει. Συνειδητοποιώντας τα θετικά μας στοιχεία και τις ικανότητές μας. Είναι απαραίτητο να θυμόμαστε τα αρνητικά μας στοιχεία δεν είναι μειονεκτήματά μας αλλά «στοιχεία προς βελτίωση». Αυτό θα δώσει στον αθλητή στόχο για να προσπαθήσει περισσότερο, θα τον στρέψει στη δουλειά και στη βελτίωση, συνεισφέροντας παράλληλα και στο «σάκο» της αυτοπεποίθησής του. Είναι εξίσου σημαντικό να αναγνωρίζεται η αξία των επιτυχιών, ώστε να βιώνει ο αθλητής ικανοποίηση, απαραίτητη για την καθημερινή του προσπάθεια, καθώς εκείνη τον τροφοδοτεί με περισσότερη σωματική ενέργεια. Η καλλιέργεια της αυτοπεποίθησης είναι βασικό στοιχείο για τους νεαρούς σε ηλικία αθλητές και τους προπονητές τους, οι οποίοι έχουν να μάθουν στους αθλητές όχι μόνο το ότι δουλεύουνε και προσπαθούνε αλλά και το να συνειδητοποιούνε το ότι δουλεύουνε και προσπαθούνε, απλώς επιβραβεύοντάς τους. Η αυτοπεποίθηση ως έννοια φαίνεται να βασίζεται κατά πρώτο λόγο στην πολλή δουλειά και στον τρόπο σκέψης του αθλητή.

Άρθρο στο περιοδικό EQUAL

Ζαρώτης Γιάννης

Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος

Αυτοπεποίθηση

Η αυτοπεποίθηση θεωρείται ένας από τους βασικούς παράγοντες επιτυχίας των αθλητών. Αναφέρεται στην πίστη που έχει κάποιος για τον εαυτό του και στην εμπιστοσύνη στην ικανότητά του να πετύχει το στόχο του. Τα οφέλη της έννοιας για τον αθλητή είναι πολλαπλά και συμβάλλουν στη μεγιστοποίηση της απόδοσής του. Πως καλλιεργείται η αυτοπεποίθηση; Σε τι μας βοηθά ώστε να κρίνεται τόσο απαραίτητη;

Η αυτοπεποίθηση αναπτύσσεται στον άνθρωπο εξελικτικά, κατά τη διάρκεια της ζωής του. Είναι πιθανό να χαρακτηρίζει έναν άνθρωπο, οπότε και μιλάμε για αυτοπεποίθηση ως χαρακτηριστικό προσωπικότητας, ή να «εμφανίζεται» ως στοιχείο του ατόμου σε ορισμένες καταστάσεις (π.χ. στον αθλητισμό), οπότε και μιλάμε για αυτοπεποίθηση κατάστασης. Η καλλιέργειά της ξεκινά σε μικρή ηλικία, από τη στιγμή που το άτομο αρχίζει να αλληλεπιδρά με το περιβάλλον του. Το παιδί αρχίζει να αναπτύσσει ικανότητες και δεξιότητες, τις οποίες «μαθαίνει» να εμπιστεύεται, αναγάγοντας την αίσθηση εμπιστοσύνης στον ίδιο του τον εαυτό.

Οι σημαντικοί παράγοντες που συμβάλλουν στην ανάπτυξή της αναφέρονται στα εξής:

Α) Ικανότητες: Βασικό στοιχείο για να αναπτυχθεί η «εμπιστοσύνη στις δυνάμεις μου», είναι να υπάρχουν αυτές οι «δυνάμεις» ή αλλιώς ικανότητες. Για τον αθλητισμό ικανότητες όπως ταχύτητα, δύναμη, αντίληψη, καλή τεχνική είναι ικανότητες πάνω στις οποίες βασίζεται εν μέρει η αυτοπεποίθηση του αθλητή. Οι ικανότητες συνδέουν την έννοια της αυτοπεποίθησης με τη δουλειά και την προσπάθεια, δίνοντας στον καθένα τη δυνατότητα να τις αναπτύξει απλά και μόνο δουλεύοντας και προσπαθώντας.

Β) Επίτευξη: Σημαντικός παράγοντας, ο οποίος αναφέρεται στην δυνατότητα που έχει το άτομο από μικρή ηλικία να γνωρίζει επιτυχίες και να βιώνει το ευχάριστο αίσθημα της επίτευξης. Το άτομο αισθάνεται ότι «μπορεί» και ότι είναι ικανό, δημιουργώντας θετικό συναίσθημα για τον εαυτό του, το οποίο μεταφράζεται σε εμπιστοσύνη προς το ίδιο. Στην αίσθηση της επίτευξης συμβάλλουν τόσο οι γονείς όσο και οι προπονητές των αθλητών, δημιουργώντας συνθήκες κατάλληλες για το παιδί ώστε να μπορεί να πετύχει.

Γ) «Σημαντικοί άλλοι»: Ως «σημαντικοί άλλοι» αναφέρονται τα πρόσωπα που βρίσκονται στο περιβάλλον του ατόμου και επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό την εικόνα που έχει το άτομο για τον εαυτό του. Ως κοινωνικά όντα οι άνθρωποι, δέχονται την επίδραση των άλλων, ιδιαίτερα εκείνων των οποίων η άποψη έχει ξεχωριστή βαρύτητα. Είναι η γνώμη των ανθρώπων τους οποίους θεωρούμε σημαντικούς στη ζωή μας, όπως οι γονείς, οι φίλοι, οι προπονητές, οι συναθλητές μας. Η θετική γνώμη τους για εμάς, συμβάλλει στην καλλιέργεια θετικής εικόνας για τον εαυτό μας και τις ικανότητές του.

Δ) Επιβράβευση: Η επιβράβευση συνδέεται με τους «σημαντικούς άλλους» των αθλητών και όχι μόνο. Είναι η ανατροφοδότηση που λαμβάνει ο αθλητής για τα θετικά του στοιχεία, λειτουργεί ως ενθάρρυνση για τον ίδιο, δίνοντάς του τη δυνατότητα να κατανοήσει ότι διαθέτει στοιχεία τα οποία είναι από τους άλλους ορατά. Εμπεριέχει την έννοια της αποδοχής από το περιβάλλον για τον αθλητή, σε μια διαδικασία όπου το άτομο εσωτερικεύει τη θετική αίσθηση που λαμβάνει από τους γύρω του. Το «μπράβο» από τον προπονητή, ως τρόπος επιβράβευσης, αναδεικνύει την αξία του αθλητή δίνοντάς του την αίσθηση ότι διαθέτει ορισμένα στοιχεία και μπορεί να πραγματοποιήσει ορισμένες ενέργειες για τις οποίες αξίζει την επιβράβευση των άλλων.

Ε) Στήριξη: Η έννοια της στήριξης λειτουργεί ως στοιχείο ενθάρρυνσης και ψυχολογικής «κάλυψης» του ατόμου από το περιβάλλον του. Η οικογένεια στηρίζει τις επιλογές του παιδιού, παρέχοντάς του την αίσθηση ότι το εμπιστεύεται. Το ίδιο και ο προπονητής, ο οποίος στηρίζει τον αθλητή στην προσπάθειά του, δηλώνοντάς του έμμεσα ότι πιστεύει σ’ αυτόν. Η εμπιστοσύνη των άλλων, εκπεφρασμένη μέσα από τη στήριξη στις προσπάθειες του αθλητή, συμβάλλει στην ενδοβολή της εμπιστοσύνης από τον ίδιο για τον εαυτό του.

ΣΤ) Δουλειά-βελτίωση: Η ανάπτυξη της έννοιας της αυτοπεποίθησης είναι ωφέλιμο να δομείται σε στοιχεία που αναδεικνύονται μέσα από τη δουλειά και την προσπάθεια του αθλητή. Η ενασχόληση με το άθλημα, η ποιοτική προπόνηση, η καθημερινή επίτευξη στόχων προπόνησης, η βελτίωση σε τεχνικά και σωματικά χαρακτηριστικά συμβάλλουν τα μέγιστα στην βίωση θετικού συναισθήματος για τον εαυτό. Όταν ο αθλητής θα αναζητήσει τα θετικά του στοιχεία για να «εμπιστευθεί» τον εαυτό του, θα ανατρέξει στην πολύωρη προπόνηση και την βελτίωση που έχει επιτύχει. Είναι ίσως ο πιο βασικός παράγοντας για την ανάπτυξη της αυτοπεποίθησης, ιδιαίτερα της αθλητικής, αποτελώντας τη βάση πάνω στην οποία θα στηριχθεί η γνώμη των άλλων, η στήριξη του περιβάλλοντος, η επιβράβευση, η επίτευξη, οι ικανότητες και το ταλέντο των αθλητών. Είναι η αίσθηση του αγωνιζόμενου και η απάντηση που έχει για τις απαιτήσεις του αγωνιστικού αθλητισμού: «έχω δουλέψει και αισθάνομαι σίγουρος».

Άρθρο στο περιοδικό EQUAL

Ζαρώτης Γιάννης

Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος

Η «προσκόλληση» στην άσκηση

Η άσκηση θεωρείται ένας από τους βασικούς παράγοντες για τη σωματική και ψυχική υγεία του ατόμου. Τα τελευταία χρόνια έχει πραγματοποιηθεί μια προσπάθεια, από αρχές και φορείς, για την υιοθέτηση της άσκησης από μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Οι έρευνες στις ΗΠΑ δείχνουν ότι ο ένας στους δύο Αμερικανούς πολίτες, συμμετέχει σε προγράμματα άσκησης τουλάχιστον 3 φορές την εβδομάδα. Πρόσφατη έρευνα στις χώρες της Ευρώπης έδειξε ότι μόλις το 9% ασκείται τακτικά, ενώ ένα ποσοστό περίπου 40% δηλώνει ότι δεν ασκείται ποτέ. Στην Ελλάδα, το ποσοστό του πληθυσμού, το οποίο δηλώνει ότι δεν ασκείται ποτέ ανέρχεται στο 60%, με το 6% να δηλώνει ότι ασκείται τακτικά. Για τη μη υιοθέτηση αθλητικής δραστηριότητας, οι σημαντικότερες αιτίες που αναφέρονται φαίνεται να είναι η έλλειψη χρόνου, η απουσία συντροφιάς για άσκηση, το κόστος της δραστηριότητας και η έλλειψη υποδομών.

Σημαντικό ποσοστό ερευνών ασχολείται και με τους ανθρώπους εκείνους, οι οποίοι ξεκινούν μια αθλητική δραστηριότητα αλλά αποσύρονται σε μικρό χρονικό διάστημα. Οι μελέτες που δημοσιεύονται αναφέρουν ότι το ποσοστό άθλησης του ατόμου μειώνεται σταδιακά από την αρχή της εμπλοκής του στη δραστηριότητα και παγιώνεται σε μικρά ποσοστά μετά τους έξι πρώτους μήνες. Κοινώς, η ενασχόληση του ατόμου και η προσκόλλησή του διαρκεί κατά μέσο όρο έως το διάστημα των έξι μηνών.

Για την αναζήτηση καλύτερων προϋποθέσεων για την παραμονή του ατόμου στην άθληση, οι μελέτες παγκοσμίων επικεντρώνονται σε μια σειρά ατομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. 

1. Προσαρμογή του προγράμματος άσκησης στο άτομο. Βασικό στοιχείο για τη βίωση ευχάριστου συναισθήματος είναι να μπορεί το άτομο να φέρει σε πέρας το όποιο πρόγραμμα αναπτύσσεται. Η φυσική κατάσταση του ατόμου, οι προηγούμενες εμπειρίες του για την άσκηση και η δέσμευσή του, αποτελούν παράγοντες που λαμβάνονται υπόψη για την εκπόνηση του κατάλληλου προγράμματος, ικανού να ικανοποιήσει και να «διατηρήσει» το άτομο στην άσκηση.

2. Η διασκέδαση μέσω της άσκησης, ώστε να βιώνονται θετικά συναισθήματα και να αποτελούν στοιχείο αναζήτησης και προσκόλλησης του ατόμου.

3. Προσαρμογή της έντασης, της διάρκειας και της συχνότητας της άσκησης με βάση τις καθημερινές ανάγκες του ατόμου, ώστε να μην αποτελεί μέσο πίεσης αλλά μέσο διαφυγής και ευχαρίστησης από την πιεστική καθημερινότητα. 

4. Προσπάθεια συμμετοχής σε ομαδικά προγράμματα ή σε δραστηριότητες οι οποίες εμπεριέχουν κοινωνικές επαφές. Η κοινωνικότητα αναφέρεται ως βασικό κίνητρο για την αναζήτηση άσκησης και σημαντικός παράγοντας προσκόλλησης σ’ αυτή.

5. Ποικιλία δραστηριοτήτων για την αποφυγή της μονοτονίας, η οποία οδηγεί σε σταδιακή απόσυρση.

6. Άνετος-προσιτός χώρος άθλησης, κυρίως ως προς τις ανάγκες του ατόμου και τις δυνατότητές του, οικονομικές και προσωπικές.

7. Εστίαση περισσότερο στη διάρκεια της άσκησης και λιγότερο στο έργο που έχει να εκτελέσει το άτομο (π.χ. συγκεκριμένα χιλιόμετρα).

8. Προσωπικοί στόχοι, ρεαλιστικοί, εφικτοί, συγκεκριμένοι, μετρήσιμοι και με χρονικό περιθώριο. 

9. Εμπλοκή του ατόμου στην εκπόνηση του προγράμματος άσκησης, ώστε να το θεωρεί μέρος του εαυτού του και να αναλαμβάνει την «ευθύνη» για την εκτέλεσή του.

Οι παράγοντες που αναφέρθηκαν συμβάλλουν σε ένα μεγάλο ποσοστό στην παραμονή του ατόμου στην άσκηση, ικανοποιώντας τις ανάγκες του. Στην Ελλάδα παρατηρείται τα τελευταία χρόνια ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για μαζικό αθλητισμό. Η κάλυψη των αναγκών, για τις οποίες το άτομο εμπλέκεται στην άσκηση, είναι ο καλύτερος τρόπος για την προώθηση και διάδοσή της στο ευρύ κοινό.

Ζαρώτης Ιωάννης

Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος

Δυναμικά αθλήματα: πόσο είναι ωφέλιμα?

Για τους λαούς της Ανατολής, η συμμετοχή σε ένα άθλημα, κυρίως στις πολεμικές τέχνες  (δυναμικά αθλήματα), δεν είναι απλά ένας τρόπος εκγύμνασης του σώματος, ούτε μόνο η αναζήτηση της νίκης, αλλά κάτι περισσότερο. Θεωρείται εκγύμναση του πνεύματος και παροχή στον αθλητή όλων εκείνων των στοιχείων που θα του είναι απαραίτητα στην καθημερινή του ζωή. Οι πολεμικές τέχνες, σε μεγαλύτερο βαθμό από τα υπόλοιπα αθλήματα, προσφέρουν στους αθλητές, μια σειρά από στοιχεία/«εφόδια», τα οποία αποκτούν στο άθλημά τους και σχετίζονται με τον τρόπο διεξαγωγής του. Αναζητώντας τέτοιου είδους στοιχεία, η καθημερινή δραστηριότητα των πολεμικών τεχνών, δομεί στον χαρακτήρα του αθλητή ανθρώπινες αξίες όπως σεβασμό και υπακοή, αλλά και πολλά πνευματικά/ψυχολογικά στοιχεία:

Αποφασιστικότητα– αντιπροσωπεύει τη δύναμη της πρόθεσης, της θέλησης του καθενός να φτάσει στο στόχο του. Πηγάζει από το εσωτερικό κίνητρο του ατόμου και το ωθεί προς ένα στόχο. Εκφράζει τη δέσμευση για την «αποστολή» του αθλητή, την επιθυμία για επιτυχία. Για παράδειγμα, η ανοχή στον πόνο και η ταχύτητα εκτέλεσης είναι στοιχεία που είναι χαρακτηριστικά των αθλημάτων αυτών, και τροφοδοτούν τον αθλητή με την αποφασιστικότητα που τον διακρίνει στην καθημερινότητά του.

Θάρρος-αναφέρεται στην ικανότητα να ενεργεί κανείς παρά τον υπαρκτό  φόβο. Εκφράζει την ικανότητα του ατόμου να ρισκάρει, με φόβο την προσωπική του υγεία πολλές φορές, να δράσει γρήγορα μη αναλογιζόμενος τις συνέπειες. Πολλές φορές οι καταστάσεις δείχνουν να ευνοούν την αποχώρηση αλλά για τον αθλητή των πολεμικών τεχνών «αυτός που τα παρατά δεν μπορεί να γίνει νικητής και αυτός που είναι και νιώθει νικητής δεν τα παρατά ποτέ» (a quiter never wins and a winner never quits).

Ισορροπία-η ικανότητα να διατηρεί ο αθλητής τα απαιτούμενα προς απόδοση στοιχεία (συγκέντρωση, προετοιμασία, έλεγχος του εαυτού, αυτοπεποίθηση, ενεργοποίηση). Στις πολεμικές τέχνες η ισορροπία των στοιχειών που απαιτούνται αποκτά ξεχωριστή αξία αναλογιζόμενος κανείς ότι η παραμικρή λεπτομέρεια μπορεί να κάνει τη διαφορά στον αγώνα. Ο αθλητής επιδιώκει να καλλιεργήσει όλα τα μέρη που απαρτίζουν την επιτυχημένη συμμετοχή, μαθαίνει να εστιάζει σε ό,τι σημαντικό και επικεντρώνεται στη δουλειά και τη σωστή προετοιμασία. Η αξία της περισσότερης, από άλλα αθλήματα, προσοχής στη λεπτομέρεια συνδέεται ασφαλώς με την προσπάθεια για ατομική προστασία στον αγώνα.

Εστίαση της προσοχής– ο αθλητής των πολεμικών τεχνών δουλεύει την συγκέντρωση σε κάτι συγκεκριμένο, έχει μάθει να εστιάζει είτε εσωτερικά είτε εξωτερικά στο κατάλληλο στοιχείο. Έτσι, του δίνεται η δυνατότητα να ενεργοποιείται με βάση την ανάγκη της κάθε περίστασης και να στοχεύει τις πληροφορίες , οι οποίες του είναι απαραίτητες.

Αυτοέλεγχος– η προσπάθεια να συγκρατηθείς αναζητώντας την κατάλληλη ευκαιρία, η ενεργητικότητα την οποία προτρέπεις τον εαυτό σου να βγάλει, η αυταπάρνηση με την οποία συνεχίζεις μια δύσκολη και επίπονη μονομαχία, είναι στοιχεία που αν μη τι άλλο δηλώνουν άτομο με έλεγχο των προσωπικών του συναισθημάτων. Οι χαμηλοί τόνοι στους πανηγυρισμούς, η επιδοκιμασία και ανταλλαγή χειραψίας με τον αντίπαλο στο τέλος του αγώνα, ακόμη και όταν θέλεις να πανηγυρίσεις έντονα, σε «καλούν» να ελέγξεις τον εαυτό σου και να «μεταθέσεις» το συναίσθημά σου στην «ώρα του».

Ανθεκτικότητα-αναφέρεται τόσο σε σωματική όσο και σε πνευματική ανθεκτικότητα. Είναι η δυνατότητα να αντέχεις και να ξεπερνάς τις αντιξοότητες και τον πόνο, να «σηκώνεσαι» μετά την αποτυχία με σκοπό να συνεχίσεις για την επιτυχία. Διδάσκεσαι να μην τα παρατάς, να συνεχίζεις τον αγώνα σου, στοιχείο απαραίτητο για την αντιμετώπιση της κοινωνικής και προσωπικής καθημερινότητας.

Τα παραπάνω στοιχεία και πόσα άλλα ακόμη, αποτελούν τα ψυχοπνευματικά εφόδια του αθλητή των πολεμικών τεχνών. Ωστόσο δεν είναι πάντα αυτονόητα. Όπως και η γενικότερη έννοια του αθλητισμού έτσι και τα αθλήματα των πολεμικών τεχνών δεν είναι εξ΄ορισμού θετικά. Το κάθε στοιχείο και η κάθε έννοια αποκτούν την υπόσταση που συνηθίζουμε να τους δίνουμε. Αν διαχειριστούμε τον αθλητισμό και τις πολεμικές τέχνες με τον ωφέλιμο τρόπο τότε μόνο θα αποβούν ωφέλιμα στους συμμετέχοντες.

Ζαρώτης Γιάννης

Ψυχολογος-Αθλητικός Ψυχολόγος

«Βρίσκοντας σε τοίχο»

Το φαινόμενο της «μοιραίας συνάντησης με τον τοίχο» κατά τη διάρκεια του μαραθωνίου φαίνεται να έχει οργανική βάση για το ανθρώπινο σώμα. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια έχει συνδεθεί και με τη λειτουργία του εγκεφάλου, εμπλέκοντας και τον ψυχολογικό τομέα του δρομέα. Αναλύοντας τις αιτίες της κατάστασης, η άποψη που έχει αναφερθεί προτείνει το διαχωρισμό της κόπωσης του αθλητή σε περιφερειακή και κεντρική. Η περιφερειακή κόπωση αποδίδεται σε χημικούς και φυσιολογικούς δείκτες των μυών, ενώ η κεντρική συνδέεται με τη λειτουργία του κεντρικού νευρικού συστήματος και την προσπάθειά του να διατηρήσει την ομοιόσταση ή ισορροπία μεταξύ των χημικών και φυσιολογικών δεικτών και της καταστροφής των μυών.

Το φαινόμενο του «βρίσκω σε τοίχο» περιγράφει την αδυναμία λειτουργίας του εγκεφάλου, ως συνέπεια της μείωσης του γλυκογόνου. Το αποτέλεσμα είναι να αισθάνεται ο δρομέας σε σύγχυση, αδύναμος και πολύ ευαίσθητος συναισθηματικά -αυτό δικαιολογεί και το ξέσπασμα σε κλάματα πολλών αθλητών κατά τη διάρκεια του αγώνα-. Το φαινόμενο συνδέεται επίσης με την απώλεια των κινήτρων των αθλητών και την δυσκολία λήψης αποφάσεων. Σε πειράματα με εθελοντές φοιτητές, φάνηκε ότι κάτω των τριών mm γλυκόζης ανά λίτρο αίματος (το κανονικό είναι 3,5 έως 5,5) το άτομο αρχίζει να χάνει την ικανότητα να κάνει υπολογισμούς. Εμφάνισαν αδυναμία ακόμη και στην ανάγνωση. Εάν το επίπεδο σακχάρου στον αγώνα συνεχίζει να μειώνεται, είναι πιθανό οι δρομείς να εμφανίζουν παραισθήσεις. Όταν ο εγκέφαλος υπολειτουργεί οι νευρώνες του ινιακού φλοιού παραποιούν τις εισερχόμενες εικόνες.

Για την ψυχολογική/πνευματική διαχείριση της κατάστασης, η επιστημονική έρευνα έχει στραφεί στο στυλ προσοχής των δρομέων. Έχει προταθεί ότι οι δρομείς χρησιμοποιούν τέσσερις τύπους προσοχής κατά τη διάρκεια του αγώνα: Ο πρώτος τύπος ονομάζεται «εσωτερική σύνδεση», στην οποία ο δρομέας εστιάζει στο πως αισθάνεται σωματικά. Το δεύτερο είδος της προσοχής είναι η «εξωτερική σύνδεση», στην οποία η προσοχή του δρομέα στρέφεται προς τα έξω, σε πράγματα σημαντικά για τον αγώνα: τον υπολογισμό των ενδιαμέσων χρόνων, την παρουσία των σταθμών νερού κ.ά.. Ο τρίτος τρόπος είναι η «εσωτερική αποσύνδεση» (ή απόσπασης της προσοχής): ονειροπόληση, σιωπηλό (ή δυνατό!) τραγούδι, ή επίλυση πνευματικών πάζλ. Δρομείς που χρησιμοποιούν το τέταρτο στυλ, της «εξωτερικής αποσύνδεσης», έχουν την τάση να εστιάζουν την προσοχή τους προς τα έξω, σε σχετικά με τον αγώνα γεγονότα: το τοπίο, τις επευφημίες του πλήθους, στους άλλους δρομείς. Οι δρομείς, οι οποίοι ανέφεραν «χτύπημα στον τοίχο», είχαν την τάση να χρησιμοποιούν «εσωτερική αποσύνδεση» περισσότερο από τους άλλους τύπους προσοχής, ίσως γιατί με το συγκεκριμένο τύπο προσοχής μπλοκάρεται, περισσότερο από κάθε άλλο, ή πληροφόρηση από τις σωματικές αισθήσεις.

Αν και θα φαινόταν εύλογο ότι η «εξωτερική αποσύνδεση» θα μπορούσε να οδηγήσει τους δρομείς σε μια παρόμοια παγίδα, φαίνεται ότι αυτό δεν συμβαίνει, ίσως γιατί η παρατήρηση του τοπίου, των θεατών και των αντιπάλων, δεν μεταβάλλει την ταχύτητά τους. Από την άλλη πλευρά, οι ερευνητές τονίζουν ότι δίνοντας υπερβολική προσοχή στο σώμα (εσωτερική σύνδεση) ίσως να μεγεθύνουν την ταλαιπωρία τους, φέρνοντας τον τοίχο πιο κοντά. Οι συμβουλές προς τους δρομείς συνοψίζονται στο να κάνουν σύντομους αλλά τακτικούς ελέγχους στο σώμα τους και όχι συνεχή παρακολούθηση σε κάθε βήμα του αγώνα. Είναι πιο ωφέλιμο να εισαχθεί το στυλ της «εξωτερικής αποσύνδεσης», ώστε να απολαύσουν την ατμόσφαιρα του αγώνα.

«Αν έχεις τελειώσει τον αγώνα άνετα ίσως να είχες περισσότερο να δώσεις. Αν έχεις βρει σε τοίχο πριν τον τερματισμό, μάλλον πίεσες τον εαυτό σου υπερβολικά» (Rick Morris)

Ζαρώτης Γιάννης

Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος

Ψυχολογική διάσταση της προπόνησης

Η αθλητική προετοιμασία έχει ως σταθερή βάση την προπόνηση. Αποτελεί το μέσο για να δουλέψει ο αθλητής τις όποιες αδυναμίες του, να καλύψει τα κενά του σε τεχνικά στοιχεία και φυσική κατάσταση. Η διαδικασία της προπόνησης είναι, ωστόσο, αρκετά επίπονη και κουραστική για τους αθλητές. Όσο «δύσκολη» περιγράφεται η προπόνηση, τόσο περισσότερα θετικά στοιχεία προσφέρει στον αθλητή. Η ψυχο-πνευματική προετοιμασία του αθλητή και τα όποια ψυχολογικά χαρακτηριστικά καλείται να επιδείξει στους αγώνες, έχουν ως πηγή την προπόνηση. Επικρατεί η φράση, η οποία περικλείει τη δυναμική της προπονητικής διαδικασίας, ως εξής:
«Στον αγώνα δεν κερδίζει ο καλύτερος αλλά ο καλύτερα προπονημένος!»
Ψυχολογικά, όσο περισσότερο επενδύεις στην προπόνηση, τόσα περισσότερα θετικά στοιχεία μπορείς να πάρεις. Η συμπεριφορά του αθλητή και οι ψυχολογικές συνήθειες που αποκτά στην προπόνηση τον συντροφεύουν και στον αγώνα και καθορίζουν σε μέγιστο βαθμό την απόδοσή του.
Αναλύοντας τον ψυχολογικό παράγοντα, η προπόνηση έχει συγκεκριμένες απαιτήσεις και συγκεκριμένα οφέλη για τον αθλητή, ανάλογα με την προσπάθεια που καταβάλει και τη σημασία που της δίνει. Αναφορικά στις ψυχολογικές απαιτήσεις της προπόνησης, περιλαμβάνουν τα εξής:
-Κίνητρο
Ο  αθλητής με κίνητρο και θέληση στην προπόνηση διοχετεύει ενέργεια, αποδίδει τα μέγιστα και συνηθίζει τον εαυτό του σε υψηλά επίπεδα προσπάθειας, αναγκαία για την απόδοση στον αγώνα. Η προπόνηση ως επίπονη διαδικασία απαιτεί ισχυρή θέληση για να ανταπεξέλθει κάποιος στην πολύωρη κόπωση και επιβάρυνση. 
-Ανοχή στην πίεση
Η προπόνηση περιλαμβάνει έντονη πίεση, τόσο σωματική όσο και ψυχολογική. Ως ψυχολογική πίεση λαμβάνεται από τον αθλητή η διαρκής προσπάθειά του, υπό οποιεσδήποτε συνθήκες ακόμη και όταν δεν έχει την προσδοκώμενη απόδοση.
-Ενέργεια-διάθεση
Η διαρκής προσπάθεια απαιτεί και υψηλά ποσοστά ενέργειας σε καθημερινή βάση από τον αθλητή. Η θετική διάθεση και στάση απέναντι στην προπόνηση εκλύει τα απαιτούμενα ποσοστά ενέργειας. Παράλληλα,  όσο πιο καλές προπονήσεις κάνει ο αθλητής τόσο περισσότερη διάθεση θα έχει για καλύτερες προπονήσεις.
-Συγκέντρωση
Απαιτείται να βρίσκεσαι εκεί με το σώμα και την ψυχή. Όπως ακριβώς και στον αγώνα, διαδικασία προετοιμασίας! Όταν ένας αθλητής έχει χαμηλά επίπεδα συγκέντρωσης στην προπόνηση, στον αγώνα αναμένεται να έχει κατά τι χαμηλότερα.
-Στόχο
Η προπόνηση για να αποδώσει απαιτεί στόχο, συγκεκριμένο και μετρήσιμο. Θέτω στόχο και προσπαθώ να τον κατακτήσω.

Ό,τι κάνεις κάνε το σωστά-Ποιότητα στην προπόνηση
Είναι σημαντικό η προπονητική διαδικασία να περιλαμβάνει τα παραπάνω στοιχεία, ώστε να χαρακτηρίζεται «ποιοτική». Η ποιότητα στην προπόνηση δεν υποκαθιστά την ποσότητα, είναι ωστόσο επιθυμητό να συνδυάζονται και οι δύο διαστάσεις.

Τα οφέλη από την προπόνηση, ως προς τον ψυχολογικό παράγοντα, συνοψίζονται στα εξής:
-Αυτοπεποίθηση-Ετοιμότητα
Το βασικό όφελος της προπόνησης, ο αθλητής αισθάνεται και είναι δυνατός, η επίτευξη των στόχων του τον καθιστά έτοιμο.  Είναι σημαντικό η αυτοπεποίθηση να βασιστεί στη δουλειά μέσα από την προπόνηση, καθώς τότε μόνο μπορεί να δώσει στον αθλητή την απαραίτητη εμπιστοσύνη στον εαυτό του. 
-Ελαχιστοποίηση του άγχους
Παράλληλα με την αυτοπεποίθηση, η βελτίωση μέσα από την προπόνηση, μειώνει την αμφιβολία του αθλητή και την ανασφάλειά του για την έκβαση του αγώνα. Καταρρίπτει σταδιακά τους φόβους του και ξεπερνά το μη ωφέλιμο αγωνιστικό άγχος.
-Συγκέντρωση
Υποστηρίζεται ότι για να μπορεί να επιτύχει ο αθλητής υψηλή συγκέντρωση στον αγώνα, έχει να δουλέψει πολύ στον συγκεκριμένο παράγοντα στην προπόνηση. Η προσομοίωση σταδιακά του αγώνα με την προπόνηση και η εισαγωγή μιας ενιαίας (κατά το δυνατό) συμπεριφοράς, τον φέρνει κοντά στα απαιτούμενα επίπεδα συγκέντρωσης. 

Ζαρώτης Γιάννης
Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος

Κίνητρα στον αθλητισμό

Η εμπλοκή, παραμονή και προσπάθεια στο περιβάλλον του αθλητισμού, συνδέεται απόλυτα, είναι σχεδόν ταυτόσημη, με την έννοια του κινήτρου. Η σημασία και σημαντικότητα της έννοιας του κινήτρου συμπεριλαμβάνονται στην προέλευση της λέξης από την λατινική γλώσσα: motere. Η λέξη motere σημαίνει «κινώ», μεταφέρθηκε στην αγγλική γλώσσα ως motivation και motive, στα ελληνικά δείχνει ότι η λέξη «κίνητρο» αποτελεί την αρχή οποιασδήποτε κατάστασης.

Η σημαντικότητα του κινήτρου, όσον αφορά στον αθλητισμό, είναι εξέχουσα τόσο σε μικρές ηλικίες όσο και σε αθλητές υψηλού και παγκοσμίου επιπέδου. Το κίνητρο υπάρχει και αναζητείται από όλους, διαφοροποιείται ωστόσο, η προέλευσή του.
Διαχωρίζουμε τα κίνητρα σε εσωτερικά και εξωτερικά, ανάλογα με τον αν προέρχονται και ικανοποιούν εσωτερικά (π.χ. διασκέδαση) ή εξωτερικά (π.χ. βραβείο) τον αθλητή.

Η δυσκολία στην υιοθέτηση των κινήτρων είναι μεγαλύτερη στις μικρές ηλικίες, χρονικό διάστημα ιδιαίτερα σημαντικό για την εξέλιξη του αθλητή. Αν σε μικρή ηλικία ο αθλητής υιοθετήσει τα κατάλληλα κίνητρα, αυξάνει την πιθανότητα να παραμείνει στον αθλητισμό, να προσπαθεί διαρκώς και να κερδίσει ό,τι περισσότερο μπορεί να του προσφέρει η διαδικασία της άθλησης. Οι παράγοντες που διαμορφώνουν τα κίνητρα είναι πολλοί, αναφέρεται, ωστόσο, ότι υπάρχουν τέσσερις βασικές έννοιες για την ανάπτυξη κινήτρων (κυρίως εσωτερικών) σε αθλητές μικρής ηλικίας. Στην ξενόγλωσση βιβλιογραφία αναφέρονται ως 4C’s.

Επιλογή (Choice): Αναφέρεται στη δυνατότητα του παιδιού να επιλέξει αυτό που θέλει να ακολουθήσει ως άθλημα. Η δυνατότητα παρέχεται κυρίως από τους γονείς των αθλητών, προσφέροντάς του ένα σύνολο αθλημάτων, από τα οποία θα επιλέξει εκείνο που δείχνει να του ταιριάζει περισσότερο. Η αρχική του επιλογή δεν θα είναι δεδομένα σωστή, είναι πιθανό να ζητηθεί από τον νεαρό αθλητή αλλαγή του αθλήματος για διάφορους λόγους. Η δυνατότητα της επιλογής παρέχεται και από τους προπονητές των μικρών, σε ηλικία, αθλητών, π.χ. κατά τη διάρκεια του προγράμματος προπόνησης για την επιλογή της πιο ενδιαφέρουσας από μια ποικιλία ασκήσεων.

Έλεγχος (Control): Ο έλεγχος αναφέρεται στη δυνατότητα του αθλητή να γνωρίζει βασικά στοιχεία που σχετίζονται με την αθλητική του δραστηριότητα, το πότε προπονείται, με ποιον, ποιες ημέρες της εβδομάδας, με ποιο πρόγραμμα και τι έχοντας ως στόχο να πετύχει. Ο «μερικός» έλεγχος σε μικρής ηλικίας αθλητές, δίνει την αίσθηση της προσωπικής «δύναμης» και της προσωπικής εμπλοκής στη διαδικασία. Είναι η βάση, σε συνάρτηση με αρκετούς ακόμη παράγοντες, για να αναπτυχθεί στο μέλλον η έννοια του προσωπικού αυτοελέγχου.

Συναγωνισμός (Competence): Στην συγκεκριμένη έννοια τα παιδιά μικρών ηλικιών δίνουν τη σημασία του παιχνιδιού και αναζητούν μέσα από αυτή τη διασκέδαση, την εκτόνωση, τη χαρά, την βίωση έντονων συναισθημάτων. Τα παιδιά αρέσκονται στο να συναγωνίζονται, να κερδίζουν, να αισθάνονται «οι καλύτεροι». Παρέχει την δυνατότητα να αναπτυχθεί στο μέλλον η αυτοπεποίθηση του αθλητή, είναι, ωστόσο, η πιο δύσκολα διαχειρίσιμη κατάσταση από έναν προπονητή νεαρών αθλητών.

Σύνδεση (Connection): Αναφέρεται στην κοινωνικότητα που προσπαθεί να αναπτύξει ο νεαρός αθλητής στο περιβάλλον του αθλητισμού. Γνωρίζει φίλους, κάνουν πράγματα από κοινού, προσπαθούν για την επίτευξη ενός στόχου, συνδέονται και αλληλοϋποστηρίζονται. Παρέχει στον νεαρό αθλητή την έννοια της αποδοχής, της προσωπικής του αξίας στο κοινωνικό σύνολο, διαμορφώνει σταδιακά την αυτοεκτίμησή του.

Επίτευξη: Στα παραπάνω θα μπορούσε να προστεθεί και η έννοια της επίτευξης, καθώς για να παραμείνει ένα παιδί σε μια αθλητική δραστηριότητα, απαιτείται η προσωπική του επίτευξη σε ορισμένες δραστηριότητες. Για να αισθανθεί ότι είναι «καλός», ότι μπορεί να τα καταφέρει, να κερδίζει ικανοποίηση. Είναι σημαντικό οι προπονητές να διαμορφώνουν ένα πρόγραμμα προπόνησης με δυνατότητα επίτευξης για όλους τους αθλητές. Είναι πιο πιθανό να μείνεις σε κάτι που επιτυγχάνεις, παρά σε κάτι που δεν σου δίνει την αίσθηση της προσωπικής επιτυχίας.

Οι παραπάνω παράγοντες, χωρίς να είναι οι μοναδικοί, είναι σημαντικοί για την εισαγωγή, παραμονή και εξέλιξη των μικρών αθλητών στο αθλητικό περιβάλλον. Στις περιπτώσεις στις οποίες τα κίνητρα των αθλητών δείχνουν να κλονίζονται, είναι ωφέλιμο να αναζητήσουμε μερικώς την αιτία στους προαναφερθέντες παράγοντες.