Η «ιδανική» προετοιμασία
Ο Patrick Makau, ο κάτοχος του παγκοσμίου ρεκόρ στο Μαραθώνιο, αμέσως μετά την επιτυχία του τον Σεπτέμβριο στο Βερολίνο, δήλωσε: «Το πρωί που ξύπνησα (πριν τον αγώνα) δεν ήμουν σε καλή κατάσταση». Για τον αθλητή, η ιδανική κατάσταση, η τέλεια προετοιμασία είναι το ζητούμενο για την καλύτερη δυνατή απόδοση στον αγώνα. Ειδικότερα την ημέρα του αγώνα και πριν την έναρξή του, η αίσθηση της καλής σωματικής κατάστασης «απαιτείται» από τους αθλητές για να νιώσουν σίγουροι και δυνατοί για την απόδοσή τους. Η άποψη του Makau για την κατάστασή του το πρωινό του αγώνα και η μετέπειτα κατάρριψη του παγκοσμίου ρεκόρ από τον ίδιο, δείχνει ότι πολλές φορές, τα μηνύματα που «στέλνει» το σώμα ίσως δεν εκλαμβάνονται με τον πιο ωφέλιμο τρόπο από τον αθλητή ή γίνονται αντιληπτά ως αρνητικά.
Η προετοιμασία για τον μαραθώνιο είναι επίπονη διαδικασία, έχει αρκετές ιδιαιτερότητες, απαιτεί μεγάλη αφοσίωση και ποσότητα προπόνησης. Ο αθλητής προετοιμάζεται για έναν αγώνα ανά έξι μήνες. Το γεγονός αυτό από μόνο του καθιστά τον μαραθώνιο απαιτητικό, καθώς πιθανή μη επίτευξη του στόχου, οδηγεί σε νέα εξάμηνη αναμονή μέχρι τον επόμενο. Στο εξάμηνο της προετοιμασίας έχεις χρόνο να σκεφτείς, να διορθώσεις στοιχεία της προπόνησης, να αναπροσαρμόσεις τα πλάνα σου, να καθορίσεις και να αλλάξεις το στόχο σου. Έχεις τη δυνατότητα να «προπονηθείς» και πνευματικά για τον επερχόμενο αγώνα, αντιμετωπίζοντας προκλήσεις και απογοητεύσεις της προπόνησης, τις οποίες πιθανόν να αντιμετωπίσεις στον αγώνα. Δουλεύεις στην αυταπάρνηση, στην ωφέλιμη διαχείριση των σωματικών ενδείξεων, στον έλεγχο του εαυτού και των συναισθημάτων. Ο μαραθώνιος αγώνας απαιτεί καθαρό μυαλό και για να το «καθαρίσεις» προσπαθείς σκληρά στην προετοιμασία, σωματικά και πνευματικά.
Όσον αφορά στη σωματική κατάσταση του αθλητή, τον όγκο χιλιομέτρων που έχει να βγάλει και τη διατήρηση ενός ωφέλιμου ρυθμού με προοπτική τον αγώνα, ο αθλητής αναζητά την ιδανική κατάσταση. Στον αθλητισμό γενικότερα, η ιδανική κατάσταση είναι ο στόχος, είναι η αυτοπραγμάτωση του αθλητή, η οποία πιθανόν να μην έρθει και ποτέ. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις πολλών αθλητών, οι οποίοι αντιλαμβάνονται και αντιμετωπίζουν την προετοιμασία τους ως την ιδανική. Ως προς αυτό που έκαναν και όχι ως προς αυτό που θα ήθελαν να έχουν κάνει. Ολοκληρώνοντας την προετοιμασία του ο αθλητής, κάνοντας έναν μίνι απολογισμό πριν τον αγώνα, συχνά μη σκόπιμα, εστιάζει σε αυτά που έχει κάνει και όχι σε αυτά που δεν έκανε. Η διαφοροποίηση είναι στο ότι αν «δει» τα αρνητικά του θεωρεί τον εαυτό του ελλιπώς προετοιμασμένο, ενώ αν «κοιτάξει» στα θετικά του διαμορφώνει θετική εικόνα για την προ του αγώνα περίοδο. Στην πρώτη περίπτωση η αίσθηση της συμμετοχής του είναι από την αρχή του αγώνα αρνητική και στη δεύτερη θετική. Η διαφορά των συναισθημάτων που προκύπτουν θα καθορίσουν σε μεγάλο βαθμό και την ψυχολογική και σωματική κατάσταση του αθλητή κατά τη διάρκεια της κούρσας. Ο μαραθώνιος ως αγώνας είναι δοκιμασία σωματική και ψυχική, ο αθλητής έρχεται αντιμέτωπος με τα προσωπικά του όρια, το μυαλό του κατά τη διάρκεια του αγώνα ακολουθεί φθίνουσα πορεία στη δυνατότητα γνωστικής ανάλυσης των καταστάσεων, εκείνο που τον βοηθά να συνεχίσει και να φτάσει στο στόχο του είναι η αίσθηση. Είναι αυτό που «φέρει» μαζί του ως εικόνα του εαυτού του και των δυνατοτήτων του να ανταποκριθεί σε μια τόσο επίπονη κατάσταση. Εκφράζει το «μπορώ» και το «είμαι ικανός», τοποθετεί τον εαυτό του ως κάτι πιο δυνατό από τον ίδιο τον αγώνα. Τα «αποθέματά» του, ψυχικά και σωματικά, είναι περισσότερα από τις απαιτήσεις του αγώνα, γι΄ αυτό και έχει θετική αίσθηση για την επίτευξη του στόχου του. Ο Makau ήταν προφανώς σε καλή κατάσταση, κρίνοντας εκ του αποτελέσματος, ακόμη και αν δεν είχε κάνει «ιδανική» προετοιμασία. Το πρωινό του αγώνα «αντιλήφθηκε» αρνητικά τα σημάδια του σώματός του, αλλά είχε καλή αίσθηση για τον εαυτό του και την συμμετοχή του στον αγώνα. Ίσως να μην το ανέλυσε ιδιαίτερα, ίσως να θεωρεί τον εαυτό του «ικανό» για την επίτευξη των στόχων του. Το σίγουρο είναι ότι τα αποθέματά του ήταν περισσότερα από τις απαιτήσεις ενός αγώνα, τόσα ώστε να πραγματοποιήσει παγκόσμιο ρεκόρ.
Ο τρόπος με τον οποίο θα αντιληφθείς την προετοιμασία σου, είναι καθοριστικός για τη συμμετοχή σου στον μαραθώνιο. Όσα θα συμβούν κατά την προετοιμασία και μέσα στον αγώνα θα σε επηρεάσουν τόσο όσο αφήσεις να σε επηρεάσουν και όσο περισσότερο τους δώσεις «αρνητικό» πρόσημο στο μυαλό σου. Κατά τη διάρκεια των έξι μηνών θα συμβούν αρκετά γεγονότα, για τον καθένα με διαφορετική αξία και σημασία, ο τρόπος που θα τα «καταχωρήσεις» στη μνήμη σου θα κάνουν τον τελικό απολογισμό θετικό ή αρνητικό. Μέσα στον αγώνα θα αναζητήσεις ό,τι θετικό υπάρχει στον εαυτό σου και στο σώμα σου για να το χρησιμοποιήσεις στην προσπάθειά σου, αγωνίζεσαι με ό,τι έχεις και όχι με ό,τι δεν έχεις! Η «ιδανική» προετοιμασία για τον μαραθώνιο είναι αυτή που έχεις κάνει!
Learn More
Στόχος: «Θέλω, Μπορώ και Προσπαθώ!»
Ο στόχος είναι για τον κάθε αθλητή ένα από τα πιο βασικά στοιχεία παρακίνησης, ενεργοποίησης, συγκέντρωσης και ικανοποίησης στο περιβάλλον του αθλητισμού. Ο σημαντικότερος παίκτης του μπάσκετ, ο Michael Jordan, είχε υποστηρίξει για την αξία των στόχων ότι «σε κάθε αγώνα έβαζα ένα στόχο, είτε να σημειώσω συγκεκριμένο αριθμό πόντων είτε να περιορίσω στην άμυνα τον προσωπικό μου αντίπαλο, πάντα είχα στόχους για την απόδοσή μου». Η αξία του στόχου είναι δεδομένη, είτε σε επίπεδο αρχαρίων αθλητών, είτε σε επίπεδο πρωταθλητισμού. Ο Michael Phelps, κορυφαίος αθλητής της κολύμβησης, αναφέρει ότι «τα τελευταία 10 χρόνια γράφω πριν τον αγώνα τους στόχους μου και τους δίνω στον προπονητή μου», ως ένα από τα στοιχεία που τον βοήθησαν να πετύχει το ρεκόρ των οχτώ χρυσών μεταλλίων σε μια διοργάνωση Ολυμπιακών Αγώνων (Πεκίνο 2008).
Η τοποθέτηση στόχου είναι δεδομένα βοηθητική διαδικασία στον αθλητισμό, προσφέρει κατεύθυνση, κίνητρο, ενδιαφέρον στην καθημερινή προσπάθεια. Οι στόχοι ως μακροπρόθεσμοι ή βραχυπρόθεσμοι, ατομικοί ή ομαδικοί, διαδικασίας ή αποτελέσματος, ακολουθούν κάποιους κανόνες για την πιο ωφέλιμη τοποθέτησή τους και «κινδυνεύουν» από «υποβόσκουσες παγίδες». Εκφράζουν την βαθύτερη επιθυμία του αθλητή, το όνειρο και τη φιλοδοξία του, αυτό που θα ήθελε να πετύχει, είτε στην τρέχουσα χρονική περίοδο είτε στην πορεία της καριέρας του. Όλοι επιθυμούν τα «περισσότερα», λίγοι ωστόσο τα καταφέρνουν, γιατί συμβαίνει αυτό;
Ο στόχος που θέτει ο αθλητής δεν είναι μόνο αυτό που «θέλει». Η διαφορά μεταξύ του στόχου που απλά τίθεται για να υπάρχει και του στόχου που βοηθά πραγματικά τον αθλητή, είναι το ότι ο πρώτος εκφράζει το «θέλω» του αθλητή, ενώ ο δεύτερος το «θέλω και το μπορώ». Ο ωφέλιμος για τον αθλητή στόχος εμπεριέχει το «θέλω», το «μπορώ», το «έχω», το «τι είμαι διατεθειμένος να κάνω», το «απαιτείται», το «χρειάζεται», το «ονειρεύομαι», το «προσπαθώ», το «δουλεύω» και τελικά και το «ικανοποιούμαι». Το πιο εύκολο είναι να ορίσουμε το στόχο μας, αυτόματα στο μυαλό όλων έρχεται η μεγαλύτερή τους φιλοδοξία. Ωστόσο, η βοήθεια που προσφέρει η τοποθέτηση του στόχου αναφέρεται στον καθορισμό της πορείας και της διαδικασίας που χρειάζεται να ακολουθήσει ο εκάστοτε αθλητής, ανάλογα με το στόχο του. Το δύσκολο είναι να βρεθεί το πώς θα επιτευχθεί ο στόχος και όχι μόνο το ποιος είναι ο στόχος. Η πραγματική αξία της έννοιας των στόχων, είναι η δυνατότητα που δίνει στον καθένα να καθορίζει το πλάνο δουλειάς του, ως προϋπόθεση για την επίτευξη του στόχου, να ορίσει τι απαιτεί η όλη διαδικασία, πόση θα είναι η χρονική της διάρκεια, ποια στοιχεία έχει να δουλέψει, πως θα αντιμετωπίσει την όποια δυσκολία θα εμφανιστεί, πόσο και πώς θα ικανοποιηθεί μέσω της επίτευξης.
Η απλή αναφορά του στόχου είναι και η παγίδα του αθλητή, «μένει» στην αναφορά αυτού που θέλει και «ξεχνά» την προσπάθεια. Ο καθορισμός του στόχου είναι ελλιπής αν δεν εμπεριέχει και την έννοια της προσπάθειας. Ο στόχος είναι μια φράση ή μια λέξη, για να αποκτήσει υπόσταση θα χρειαστεί προσπάθεια, πλάνο και πολλή δουλειά. Το αν έχει τοποθετηθεί στόχος δεν αξιολογείται από την ύπαρξή του ή όχι, αλλά από το αν κάποιος προσπαθεί και δουλεύει προς κάποια κατεύθυνση.
Όσον αφορά στην αξιολόγηση του στόχου και στην εκτίμηση της επίτευξής του ή σε αντίθετη περίπτωση στην αποτυχία του, προσφέρει και στις δύο περιπτώσεις ανεκτίμητα στοιχεία για την περαιτέρω βελτίωση του αθλητή. Όταν έχει επιτευχθεί ο στόχος, ο αθλητής γνωρίζει τι έχει κάνει σωστά και πως θα το ξανακάνει. Όταν δεν έχει επιτευχθεί γνωρίζει τι έχει να διορθώσει. Για να μπορεί να επαναλάβει ή να διορθώσει το πλάνο του απαιτείται να υπάρχει πλάνο από την αρχή της τοποθέτησης του στόχου! Αν ξέρεις τι έχεις να διορθώσεις μπορείς να το κάνεις, ειδάλλως βρίσκεσαι σε διαρκή αναζήτηση.
Ο στόχος δεν αξιολογείται με βάση την επίτευξή του, αλλά με βάση το πλάνο που έχει τεθεί για την επίτευξή του. Η μη επίτευξη του στόχου προσφέρει στην αυτογνωσία και στην αυτοσυνειδητότητα του αθλητή, στοιχεία απαραίτητα για την πορεία του και την περαιτέρω εξέλιξή του.
Στόχος σημαίνει δουλειά και προσπάθεια, χωρίς αυτά παραμένει απλά ένα «θα ήθελα να». Ο Michael Jordan, συμπληρώνοντας για την αξία των στόχων και τη σημασία της δουλειάς μέσα από αυτούς τόνισε: «Πάντα πίστευα στη δουλειά και τα αποτελέσματα θα ερχόταν! Ποτέ δεν έκανα πράγματα με μισή καρδιά. Γιατί αν κάνεις πράγματα με μισή καρδιά, να περιμένεις αποτελέσματα που θα σε ικανοποιήσουν στο ήμισυ!».
Ζαρώτης Γιάννης
Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος
Learn More
Ο «ταλαντούχος αθλητής»
«Είναι ξεκάθαρο πως χρειάζονται κάποια φυσικά προσόντα, φυσικό ταλέντο. Ωστόσο, δεν αρκεί μόνο το τι μπορούν να κάνουν οι μυς σου, αλλά και το τι βρίσκεται μέσα στο κεφάλι σου και η ψυχολογική κατάσταση. Υπάρχουν εξαιρετικοί αθλητές που μπορούν να νικήσουν τον οποιοδήποτε στη μέρα τους, αλλά όταν υπάρχει πίεση, δεν μπορούν να ανεβάσουν την απόδοση τους σε άλλο επίπεδο. Οπότε είναι ένα συνδυασμός φυσικού ταλέντου αλλά και ψυχολογικής κατάστασης. Πρέπει να είσαι διατεθειμένος να δουλέψεις πολύ σκληρά. Ακόμα και οι ταλαντούχοι αθλητές πρέπει να κάνουν θυσίες. Υπάρχουν κάποιοι που θα τους δεις να προπονούνται ακόμη και την ημέρα των Χριστουγέννων ή να κάνουν το κάτι παραπάνω στην προπόνηση τους. Είναι θέμα το να έχεις «εμμονή» για να γίνεις όσο καλύτερος γίνεται και αυτό είναι που απαιτεί πολλή πειθαρχία αλλά και θυσίες σε άλλους τομείς της ζωής σου».
Το παραπάνω κείμενο είναι η απάντηση του Τζόναθαν Έντουαρντς σε ερώτηση για το «Τι καθορίζει έναν μεγάλο αθλητή σε σχέση με έναν απλό αθλητή;». Ο Τζόναθαν Έντουαρντς είναι από το 1995 μέχρι και σήμερα ο κάτοχος του παγκοσμίου ρεκόρ στο τριπλούν στο στίβο με 18.29, με πολλούς τίτλους σε Ολυμπιακούς αγώνες και Παγκόσμια πρωταθλήματα. Παρουσιάζει τον τρόπο με τον οποίο «βλέπει» τον αθλητισμό ένας αθλητής με ταλέντο, η επιτυχία του οποίου, ωστόσο, στηρίχθηκε στη δουλειά και την καθημερινή προπόνηση. Τα λεγόμενά του αποτελούν στοιχεία για τη διαχείριση του ταλαντούχου αθλητή.
Η ύπαρξη ταλέντου δεν φαίνεται να είναι το μόνο στοιχείο που καθορίζει την επιτυχία ενός αθλητή. Το ταλέντο αναφέρεται στη δυνατότητα που έχει κάποιος αθλητής να αποκτά δεξιότητες και ικανότητες αρκετά γρήγορα, εξαιτίας πιθανώς της βιολογικής-σωματικής δομής του. Η ύπαρξη του ταλέντου είναι φανερή σε μικρές κυρίως ηλικίες, όπου η εγγενής ικανότητα είναι περισσότερο διακριτή. Οι ταλαντούχοι αθλητές φτάνουν πολύ γρήγορα σε καλό επίπεδο στο άθλημά τους. Αυτό είναι πιθανό να είναι και το μεγαλύτερό τους «μειονέκτημα». Όταν φτάνεις γρήγορα σε καλό επίπεδο σχηματίζεις την άποψη ότι η απόκτηση δεξιοτήτων δεν απαιτεί ιδιαίτερη δουλειά και προσπάθεια. Όταν ωστόσο, η περαιτέρω απόκτηση δεξιοτήτων απαιτεί εστίαση στη λεπτομέρεια και πολλές ώρες δουλειάς, τότε οι ταλαντούχοι αθλητές, βρίσκονται σε μειονεκτική θέση. Παράλληλα, οι υπόλοιποι συναθλητές τους, μέσα από τη δουλειά θα φτάσουν στο επίπεδό τους και τότε βιώνουν περισσότερη πίεση από το περιβάλλον τους.
Σε μια πρόσφατη έκθεση/απολογισμό της Αγγλικής ομοσπονδίας για ένα πρόγραμμα ανάδειξης ταλέντων στο ποδόσφαιρο, φάνηκε ότι μετά τη διαδικασία της επιλογής ταλέντων, το 67% των ταλαντούχων αθλητών εγκατέλειψαν τον αθλητισμό σε διάστημα λιγότερο από τρία χρόνια. Αυτό δείχνει ότι το ταλέντο δεν είναι ο βασικός παράγοντας για την παραμονή των αθλητών στο χώρο του αθλητισμού, ενώ μπορεί να λειτουργήσει και αντίστροφα οδηγώντας τους πρόωρα σε εγκατάλειψη. Εκφράζεται επίσης η άποψη ότι, για να συνεχίσει ο ταλαντούχος αθλητής σε πιο υψηλό επίπεδο, θα πρέπει να αποκτήσει ή να μετατρέψει το ταλέντο του σε «ταλέντο για δουλειά». Χαρακτηριστικό είναι επίσης το παράδειγμα του Πιτ Σάμπρας, ως προς την έννοια του ταλέντου. Ο συγκεκριμένος αθλητής του τένις, απορρίφθηκε σε διαδικασίες αξιολόγησης ταλέντων πέντε φορές σε μικρή ηλικία, με βασική αιτιολογία την έλλειψη ιδιαίτερου ταλέντου και το μειωμένο ύψος του. Η διαρκής προσπάθεια, ωστόσο, τον κατέστησε νούμερο ένα για πολλά χρόνια στην παγκόσμια κατάταξη του τένις, με βασικό στοιχείο του το πολύ καλό σέρβις, για το οποίο γενικότερα απαιτείται ο αθλητής να έχει μεγάλο ύψος, κάτι που ο Σάμπρας δεν είχε! Στον αθλητισμό, το αισιόδοξο για τους αθλητές που δεν θεωρούνται ταλαντούχοι, περικλείεται στη φράση: «όπου δεν υπάρχει ταλέντο, υπάρχει αρκετή δουλειά», ως συστατικό της επιτυχίας. Η επιτυχία δεν αποκλείεται σε καμία περίπτωση, την προσεγγίζει εκείνος που θα δουλέψει και θα προσπαθήσει περισσότερο.
Ζαρώτης Γιάννης
Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος
Learn More
«Θα συνεχίσεις να με αγαπάς ακόμη και αν δεν κερδίσω;»
Η κινέζική παροιμία για την εξίσωση μιας εικόνας με χίλιες λέξεις, στην προσπάθειά μας να εκφράσουμε τη σκέψη μας, μπορεί να μεταφερθεί και να αποτυπωθεί ως εξής, όταν πρόκειται για ένα βιβλίο: «Ο τίτλος ενός βιβλίου ισούται με χίλιες λέξεις» και ίσως ακόμη περισσότερες σελίδες. Ειδικά όταν πρόκειται για βιβλία που αφορούν σε παιδιά-αθλητές και στη σχέση τους με τους γονείς τους. «Θα συνεχίσεις να με αγαπάς ακόμη και αν δεν κερδίσω;», τιτλοφορείται ένα ξενόγλωσσο βιβλίο, το οποίο αποτυπώνει την ανησυχία των μικρών (και όχι μόνο) σε ηλικία αθλητών για τη στάση των γονέων τους απέναντί τους.
Η στάση των γονέων στον αθλητισμό, αναφέρεται στον τρόπο που οι γονείς αντιμετωπίζουν τον αθλητισμό και το ρόλο που οι ίδιοι έχουν στην ανάπτυξη του παιδιού-αθλητή.
Αναφορικά στη στάση των γονέων, αυτή εκφράζεται μέσα από τις πεποιθήσεις και απόψεις τους για την έννοια του αθλητισμού. Ποια είναι η τοποθέτησή τους για την ωφέλιμη ή μη επίδραση του αθλητισμού, ποια η σημασία της προσπάθειας και της δουλειάς, ποιο το αντίκτυπο της νίκης και της ήττας, ποιος είναι ο πρωταγωνιστής της «παράστασης» με τίτλο «αθλητισμός»;
Η στάση των γονέων και η λεκτική και μη λεκτική απόκρισή τους στα παραπάνω ερωτήματα και καταστάσεις, έχουν τη μεγαλύτερη, ίσως, επίδραση στην δραστηριοποίηση των παιδιών-αθλητών και τη συμπεριφορά/αντιμετώπιση των καταστάσεων του αθλητισμού από μέρους τους.
Για τους αθλητές, πολλές φορές η προπόνηση και ο αγώνας είναι ένας τρόπος να κερδίσουν την αποδοχή των γονέων, γνωρίζοντας ότι πιθανόν για τους γονείς η νίκη και η επιτυχία να έχουν μεγάλη σημασία. Έτσι, επιδίδονται σε μια προσπάθεια κατάκτησης της νίκης συνοδευόμενη, ωστόσο, με άγχος, προβληματισμό, ανησυχία, ένταση και τελικά, μειωμένη ή και καθόλου ικανοποίηση. Γνωρίζουν ότι η συμπεριφορά των γονέων θα είναι διαφορετική μετά την ήττα, οι ίδιοι θα πουν «δεν με νοιάζει που έχασες αλλά το ότι προσπάθησες», ωστόσο, η συμπεριφορά τους πιθανόν να «λέει» άλλα, και ο αντίκτυπος της θα είναι συναισθηματικά δυσβάσταχτος για τον νεαρό αθλητή. Τα παιδιά συμμετέχουν στον αθλητισμό και για την αποδοχή, η οποία δίνει αυτοεκτίμηση, όταν όμως η αποδοχή προϋποθέτει τη νίκη, τότε ο αγώνας και γενικότερα ο αθλητισμός αποκτά για τον νεαρό αθλητή αρνητική σημασία. Γίνεται η αγωνιώδης προσπάθεια κατάκτησης της νίκης.
Είναι σημαντικό να εστιάσουμε στη συμπεριφορά των γονέων απέναντι σε έννοιες και καταστάσεις του αθλητισμού για να βελτιώσουμε τις εμπειρίες που βιώνουν τα παιδιά στον αθλητισμό. Ένας νεαρός αθλητής περιγράφει: «οι γονείς μου λένε ότι δεν δίνουν σημασία στο αποτέλεσμα, αλλά όταν κερδίζω βγαίνουμε για φαγητό ενώ όταν χάνω μένουμε στο σπίτι και δεν μιλάμε μεταξύ μας». Είναι δύσκολο για ένα παιδί νεαρής ηλικίας να διαπραγματευθεί την κατάσταση, στην οποία καθορίζει έμμεσα το πρόγραμμα της οικογένειας. Τα παιδιά, ειδικότερα σε μικρή ηλικία, στην οποία δεν μπορούν να αναλύσουν γνωστικά κάποιες καταστάσεις, δίνουν πολλή μεγαλύτερη σημασία στην αίσθηση που λαμβάνουν και στα μη λεκτικά μηνύματα, παρά σε όσα λέγονται, τα οποία πιθανόν και να είναι αληθινά. Είναι πολύ εύκολο για ένα νεαρό αθλητή να «παρεξηγήσει» τη διαφοροποίηση της συμπεριφοράς των γονιών μετά από την ήττα ή τη νίκη. Στο σημείο αυτό, είναι απαραίτητη η σταθερότητα της συμπεριφοράς από την πλευρά των γονέων στις καταστάσεις του αθλητισμού, ώστε να είναι σίγουρος ο αθλητής ότι «οι γονείς του θα συνεχίζουν να τον αγαπούν ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα».
Ζαρώτης Γιάννης
Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος
Learn More
Ο ρόλος του Αθλητικού Ψυχολόγου
Οι αθλητές είναι οι «επιστήμονες», οι οποίοι προσπαθούν να ελέγξουν τις υποθέσεις. Για το σκοπό αυτό δοκιμάζουν νέες μεθόδους προπόνησης, προ-αγωνιστικές ρουτίνες, προγράμματα διατροφής και διαφόρων ειδών γούρια. Αναπροσαρμόζουν τις υποθέσεις τους και τις ελέγχουν ξανά και ξανά, προσπαθώντας για το καλύτερο. Δυστυχώς, πολλά από τα «πειράματα» που οι αθλητές διενεργούν στον εαυτό τους έχουν συνοδευτεί από επαναλαμβανόμενες αποτυχίες και απογοητεύσεις. Και αυτό συμβαίνει εξαιτίας των μακροχρόνιων προτύπων δυσπροσαρμοστικής συμπεριφοράς και των άκαμπτων τρόπων σκέψης, τα οποία μπλοκάρουν την προσπάθεια αλλαγής’. (Andersen, 2005). Αυτός είναι και ο ρόλος του Αθλητικού Ψυχολόγου, να βοηθήσει τους αθλητές να πραγματοποιήσουν τις αλλαγές στη συμπεριφορά τους, με σκοπό να επιτύχουν την καλύτερη δυνατή προσαρμογή τους στο αγωνιστικό περιβάλλον. Αποτέλεσμα της καλύτερης προσαρμογής αποτελεί η βελτίωση της αγωνιστικής απόδοσης και η κατ΄ επέκταση βίωση της ευχάριστης εμπειρίας του αθλητισμού.
Ζαρώτης Γιάννης
Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος
Learn More
Η Ψυχολογική Προετοιμασία για τον αγώνα
Η Ψυχολογική Προετοιμασία για τον αγώνα: “Πώς συνδέεται ψυχολογικά το καλό αποτέλεσμα στον αγώνα με την περίοδο της προετοιμασίας;”
Τις ημέρες των αγώνων έρχεται στο μυαλό του αθλητή, σαν ζωντανή εικόνα, όλη η προετοιμασία της χρονιάς. «Έχω δουλέψει ό,τι θα ήθελα;» «Είμαι αρκετά έτοιμος/η για τους αγώνες;» «Μήπως δεν έχω κάνει αρκετά;», είναι κάποιες από τις «αυτόματες» ερωτήσεις όσο πλησιάζει ο αγώνας, οι οποίες «βασανίζουν» τους αθλητές. Αναζητώντας την τέλεια ψυχολογική προετοιμασία για τον αγώνα, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι δεν έχει να κάνει με την τελευταία εβδομάδα. Η καλύτερη ψυχολογική προετοιμασία για τον αγώνα είναι η όσο το δυνατόν καλύτερη προετοιμασία κατά τη διάρκεια της χρονιάς. Αυτό γιατί ο αθλητής με την καλύτερη δυνατή προετοιμασία έχει «απαντήσει» πολλές από τις ερωτήσεις της τελευταίας εβδομάδας, μέσα στη χρονιά.
Υποστηρίζεται ότι η περίοδος της προετοιμασίας προϋποθέτει δύο στοιχεία: θέληση και πλάνο. Η θέληση αναφέρεται στη δέσμευση και το κίνητρο του αθλητή να προσπαθήσει με ό,τι δύναμη έχει για το στόχο του και το πλάνο αναφέρεται στην σωστά σχεδιασμένη και προγραμματισμένη προπόνηση, η οποία αποτελεί κατά βάση δουλειά του προπονητή.
Από την άλλη πλευρά, Οι απαιτήσεις του αγωνιστικού αθλητισμού την περίοδο των αγώνων ή και την ημέρα του αγώνα συνοψίζονται σε δύο λέξεις (!): Ενέργεια και συγκέντρωση. Δύο έννοιες οι οποίες αλληλοεπηρεάζονται και δημιουργούν τις συνθήκες για την ιδανική απόδοση.
Η ενέργεια που καλείται να βγάλει ο αθλητής στον αγώνα είναι το απαραίτητο στοιχείο για να πετύχει το στόχο του. Αναφέρεται ο αθλητής που είναι ενεργοποιημένος, παθιασμένος, με έντονη προσπάθεια και επιμονή, όντας σε βέλτιστη σωματική κατάσταση για συνεχή εγρήγορση. Περιλαμβάνει όλα τα σωματικά στοιχεία, τα οποία έχουν δουλευτεί μέσα στη χρονιά και δίνουν στον αθλητή τη δυνατότητα να αποδώσει τα μέγιστα. Παρόλο που σε πρώτη φάση θεωρείται αποτέλεσμα της σωματικής δουλειάς και της φυσιολογίας του αθλητή, εντούτοις όμως η απελευθέρωση ενέργειας σχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με την ψυχοπνευματική κατάστασή του. Παράγοντες που καθορίζουν την ποσότητα ενέργειας που θα «διαθέσει» ο αθλητής στον αγώνα, αποτελούν η διάθεση και η όρεξή του να αγωνιστεί. Ο στόχος που έχει τεθεί, το «γιατί» να αγωνιστεώ. Χωρίς στόχο δεν υπάρχει κατεύθυνση και τρόπος να μετουσιώσει ο αθλητής τη δουλειά του σε ενεργοποίηση. Η διάθεσή του επηρεάζεται από το πιθανό άγχος του, τις αμφιβολίες που ίσως έχει αναπτύξει για το επίπεδο ετοιμότητάς του, το φόβο της κούρασης και την έλλειψη αυτοπεποίθησης. Σε τέτοιες περιπτώσεις ο αθλητής βλέπει τον αγώνα ως κάτι πελώριο και τον εαυτό του αδύναμο μπροστά στην τεράστια διάσταση που έχει δώσει στον αγώνα. Η προετοιμασία τίθεται υπό κρίση, αναπτύσσονται αμφιβολίες, εμφανίζει άγχος, γίνεται ευάλωτος και υποτιμά τον εαυτό του. Για την αμφιβολία ο Νίτσε είχε τονίσει ότι «σε δηλητηριάζει χωρίς να σε σκοτώνει», εννοώντας ότι έχοντας αμφιβολία μπορείς να συμμετέχεις σε μια δραστηριότητα, αλλά δεν θα είσαι στην καλύτερη δυνατή συναισθηματική κατάσταση. Προετοιμασμένος καλά, ο αθλητής έχει τη δυνατότητα να κάμψει τις όποιες αμφιβολίες του, να αισθανθεί σίγουρος και να «επιτρέψει» στον εαυτό του να απελευθερώσει την απαραίτητη ενέργεια. Στον αγώνα πηγαίνει με ό,τι έχεις, τίποτα περισσότερο-τίποτα λιγότερο και με τη σιγουριά και το στόχο να αποδώσεις αυτό που μπορείς. Ο Αμερικανός κολυμβητής με το παγκόσμιο ρεκόρ των 8 χρυσών μεταλλίων στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2008, Μίκαελ Φέλπς, όταν ρωτήθηκε πριν τους αγώνες για τον στόχο του είχε απαντήσει: «θα ήθελα όταν τελειώσουν οι αγώνες, κάνοντας ανασκόπηση της απόδοσής μου, να μπορώ να πω ότι έδωσα ό,τι είχα να δώσω, τότε θα είμαι απόλυτα ευχαριστημένος». Έτσι κρίνει την επιτυχία ο καλύτερος αθλητής όλων των εποχών στην κολύμβηση, απλά κυνηγώντας τον «ιδανικό» του εαυτό.
Όταν ο αθλητής έχει πετύχει την συσσώρευση ενέργειας τότε το «μόνο» που απομένει είναι να είναισυγκεντρωμένος. Είναι πιθανό να έχει κάνει άρτια προετοιμασία αλλά να μην αποδώσει αυτό που μπορεί για το λόγο ότι δεν κατάφερε να συγκεντρωθεί. Είναι αναγκαίο να τονιστεί ότι η συγκέντρωση δεν είναι διαδικασία της τελευταίας εβδομάδας: ακολουθεί μια σταδιακά εξελισσόμενη κατάσταση, το αποκορύφωμα της οποίας, είναι ο αγώνας. Για να μπορείς να συγκεντρωθείς 100% την εβδομάδα του αγώνα είναι αναγκαίο να είσαι μια εβδομάδα πιο πριν στο 99% κ.ο.κ. Η επίτευξη της συγκέντρωσης είναι το πιο δύσκολο ίσως «τεχνικό» στοιχείο που έχει να δουλέψει πνευματικά ο αθλητής. Ωστόσο, δουλεύεται και αναπτύσσεται. Απαιτεί όμως θέληση και πλάνο! Απαιτεί πνευματική δουλειά κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας. Οι παράγοντες που επιδρούν στη συγκέντρωση είναι αρκετοί, συνδέεται άρρηκτα με τη διάθεση καθώς ο συναισθηματικά θετικός αθλητής συγκεντρώνεται πιο εύκολα και ωφέλιμα από τον αθλητή με αμφιβολίες και αρνητικές σκέψεις.
Το θετικό των παραπάνω στοιχείων, είτε αφορούν στην προετοιμασία των αθλητών είτε στις αγωνιστικές συνθήκες είναι ότι αποτελούν προσωπική επιλογή του καθενός και η βελτίωσή τους περνά σίγουρα από τις προσωπικές τους δυνατότητες, αρκεί να υπάρχει θέληση κα πλάνο!
Ζαρώτης Γιάννης
Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος
Learn MoreΗ συναισθηματική κατάσταση των αθλητών στον αγώνα
Ο John McEnroe, κορυφαίος αθλητής του τένις για πολλά χρόνια, είχε υποστηρίξει: «το θέμα δεν είναι αν θα απογοητευτείς αλλά το να μπορέσεις να το ξεπεράσεις. Ο πρωταθλητής είναι εκείνος που μπορεί να ξεπερνά την απογοήτευση καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο».
Με τη συγκεκριμένη έκφραση θέλησε να τονίσει τη σημασία του συναισθηματικού ελέγχου του αθλητή τόσο πριν όσο και κατά τη διάρκεια ενός αγώνα. Το περιβάλλον του αθλητισμού χαρακτηρίζεται από τη συνθετότητά του και απαιτεί «υψηλού επιπέδου» λειτουργικότητα, τόσο σε σωματικό-φυσικό όσο και σε πνευματικό-ψυχολογικό επίπεδο.
Μια από τις δυσκολίες της διαχείρισης της συναισθηματικής κατάστασης των αθλητών, έγκειται στην ολοκληρωμένη προετοιμασία τους για τον επερχόμενο αγώνα. Ακόμη και αν οι προπονήσεις της εβδομάδας έχουν ολοκληρωθεί στο επιθυμητό επίπεδο, ο αθλητής έχει να «ελέγξει» και την πνευματική-ψυχολογική προετοιμασία του για τον αγώνα. Ο αθλητής προετοιμάζει για τον αγώνα τρία πλάνα. Ένα που αφορά στην φυσιολογική-σωματική λειτουργία, ένα πλάνο τακτικής και ένα πνευματικό πλάνο.
Το πνευματικό πλάνο περιλαμβάνει την καλλιέργεια θετικής πνευματικής στάσης για τον αγώνα (π.χ. είμαι ικανός να κερδίσω), τη δυνατότητα να «επιστρέφει» από αντιξοότητες κατά τη διάρκεια του αγώνα και τον συναισθηματικό έλεγχο.
Σε έναν αγώνα υπάρχουν τέσσερα βασικά συναισθήματα: ο πανικός, το άγχος, η αυτοπεποίθηση και η αλαζονεία/απάθεια, στα οποία ένας αθλητής δύναται να «κινείται». Σχηματικά, ο πανικός και η αλαζονεία/απάθεια τοποθετούνται στα δύο άκρα και το άγχος και η αυτοπεποίθηση στο μέσο της γραμμής.
Πανικός: αναφέρεται σε καταστάσεις όπου οι αθλητές βιώνουν πανικό για τον αγώνα, είτε γιατί ο αντίπαλος είναι πολύ καλός είτε για γιατί είναι πολύ κρίσιμος ο αγώνας και θεωρούν ότι θα κριθούν από το αποτέλεσμά του.
Άγχος: αναφέρεται σε μια κατάσταση ανησυχίας των αθλητών σχετικά με την επάρκεια και την ικανότητά τους για τον αγώνα. Σκέψεις όπως ‘δεν είμαι πολύ σίγουρος για την ικανότητά μου, ο αντίπαλος δείχνει σε καλύτερη κατάσταση κ.ά.’ αποτυπώνουν την ανησυχία στη συγκεκριμένη κατάσταση. Η διαφορά του πανικού με το άγχος είναι το ότι σε κατάσταση πανικού ο αθλητής βιώνει ακραία συναισθήματα και δύσκολα μπορεί να αντιστρέψει την κατάσταση.
Αυτοπεποίθηση: δηλώνει τη σιγουριά και την εμπιστοσύνη για την ικανότητα των αθλητών για τους εαυτούς τους. Συνηθισμένες εκφράσεις αποτελούν τα ‘είμαι πολύ καλά προετοιμασμένος, μπορώ να κερδίσω κ.ά.’.
Αλαζονεία/απάθεια: στο συγκεκριμένο επίπεδο ο αθλητής βιώνει την αίσθηση της σίγουρης και απόλυτης επιτυχίας, χωρίς ωστόσο να παραμένει συγκεντρωμένος στον αγώνα. Θεωρεί ότι το αποτέλεσμα είναι δεδομένα καλό και συμπεριφερόμενος αλαζονικά, ελαττώνει την προσπάθειά του.
Το κοινό σημείο των τεσσάρων συναισθημάτων είναι η μεταβολή της προσπάθειας και κατ΄ επέκταση της ενέργειας που βγάζει ο αθλητής στον αγωνιστικό χώρο. Σε κατάσταση πανικού και αλαζονείας, για διαφορετικούς λόγους για την κάθε κατάσταση, η προσπάθεια μειώνεται σε πολύ χαμηλά επίπεδα. Στην κατάσταση του άγχους, η ενέργεια που έχει να βγάλει ο αθλητής είναι χαμηλότερη από το αναμενόμενο, ενώ στην κατάσταση της αυτοπεποίθησης, η προσπάθεια και η ενεργοποίηση βρίσκονται σε ωφέλιμο επίπεδο. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι αθλητές αποδίδουν σε διαφορετικά επίπεδα αυτοπεποίθησης και άγχους, με το ωφέλιμο επίπεδο να βρίσκεται μεταξύ των συναισθημάτων αυτοπεποίθησης και άγχους. Έτσι, είναι σύνηθες κάποιοι αθλητές να αποδίδουν όντες συναισθηματικά κοντά στην αυτοπεποίθηση και κάποιοι άλλοι κοντά στο άγχος.
Ζαρώτης Γιάννης
Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος
Learn More
Η εναλλαγή των συναισθημάτων των παικτών στον αγώνα
Στις ΗΠΑ έχει υιοθετηθεί η εξής άποψη για την ικανότητα του προπονητή: «Ένας καλός προπονητής εξηγεί, ένας πολύ καλός προπονητής δείχνει, αλλά ο μεγάλος, σε αξία προπονητής, εμπνέει». Το παραπάνω γνωμικό υιοθετήθηκε στον αθλητισμό για να αποδώσει τον ιδιαίτερο ρόλο που μπορεί να έχει ο προπονητής στη διαχείριση και την προσπάθεια της ομάδας του. Στο άθλημα του ποδοσφαίρου, ο ρόλος του προπονητή είναι ορισμένες φορές πολύ σημαντικός για την εξέλιξη του παιχνιδιού, τόσο ως προς τεχνικό πλάνο όσο και προς την ψυχολογική βοήθεια που προσφέρει στον αθλητές, τα οποία είναι κομβικά για την εξέλιξη του αγώνα. Η επίδραση του προπονητή στη διαχείριση των συναισθημάτων από την πλευρά των ποδοσφαιριστών, αποκτά μεγάλη σημασία κατά τη διάρκεια της εβδομάδας προετοιμασίας για τον επερχόμενο αγώνα, όσον αφορά στο πνευματικό πλάνο (καλλιέργεια θετικής πνευματικής στάσηςγια τον αγώνα), τη δυνατότητα να «επιστρέφει» η ομάδα από αντιξοότητες κατά τη διάρκεια του αγώνα και τον συναισθηματικό έλεγχο. Οι προπονητές, προετοιμάζοντας και καθοδηγώντας την ομάδα τους στους αγώνες, θα ήταν χρήσιμο για τους ίδιους να γνωρίζουν την αξία των στρατηγικών προετοιμασίας για τους αγώνες και να έχουν την ικανότητα να «καθορίσουν» το ωφέλιμο επίπεδο πνευματικής κατάστασης των αθλητών τους.
Έχοντας τονίσει τα τέσσερα βασικά συναισθήματα του αγώνα, μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εναλλαγή των συναισθημάτων των ποδοσφαιριστών με την έναρξη του αγώνα.
Με την έναρξη του αγώνα, ενώ μια ομάδα έχει προετοιμαστεί επαρκώς σωματικά και ψυχοπνευματικά, εντούτοις όμως αρκετές φορές φαίνεται να βρίσκεται στο «έλεος των γεγονότων». Τα γεγονότα του αγώνα είναι πιθανό να επηρεάσουν την πνευματική κατάσταση της ομάδας, θετικά και αρνητικά. Την ίδια επίδραση αναμένεται να βιώνουν και οι αντίπαλοι. Έτσι η συναισθηματική κατάσταση των παικτών στον αγώνα διαμορφώνεται με βάση την εξέλιξή του και εμφανίζει πολλές παλινδρομήσεις μεταξύ άγχους και αυτοπεποίθησης. Ο εκάστοτε ποδοσφαιριστής, ξεκινώντας με λίγο άγχος τον αγώνα, με βάση την επίτευξη ενός τέρματος είναι πιθανό να βιώνει περισσότερη αυτοπεποίθηση ή περισσότερο άγχος, όταν η ομάδα του δέχεται τέρμα.
Οι παράγοντες που διαφοροποιούν την πνευματική και συναισθηματική κατάσταση των ποδοσφαιριστών στον αγώνα είναι τα εξής:
- Η επίτευξη τέρματος
- Οι χαμένες ευκαιρίες
- Τα λάθη
- Πιθανώς τραυματισμός
- Οι αλλαγές
- Οι αποφάσεις του διαιτητή
- Η κούραση
- Διαφωνίες μεταξύ συμπαικτών
- Πιθανή αλλαγή καιρού-αλλαγή στο τερέν του γηπέδου
- Απόσυρση από τον αγώνα (έλλειψη προσπάθειας και ενδιαφέροντος)
- Διάσπαση προσοχής από τον κόσμο
Στόχος του προπονητή είναι να «εκπαιδευτούν» οι ποδοσφαιριστές στην περίοδο της προετοιμασίας του αγώνα για την αντιμετώπιση τέτοιου είδους καταστάσεων, ώστε να μην τους είναι πρωτόγνωρες και ακατάβλητες.
Για την καλύτερη κατανόηση της εναλλαγής συναισθημάτων κατά τη διάρκεια του αγώνα, ο τελικός του 2005 για το Champions League μεταξύ των Μίλαν και Λίβερπουλ είναι ένα πολύ διαφωτιστικό παράδειγμα. Στην αρχή του αγώνα η Μίλαν φάνηκε να έχει περισσότερη αυτοπεποίθηση, με βάση ίσως του ότι είχε 4 κατακτήσεις του τροπαίου στο παρελθόν και έφτασε στον τελικό μη έχοντας δεχθεί τέρμα στους 6 τελευταίους της αγώνες πριν τον τελικό. Στον αντίποδα η Λίβερπουλ προερχόταν από μια κακή συνολικά σαιζόν (για τα δεδομένα της ομάδας) και η κατάκτηση του τροπαίου ήταν η μοναδική ευκαιρία «εξιλέωσης». Η προετοιμασία των δύο ομάδων με βάση ό,τι περιγράφηκε έφερε τη Μίλαν να προηγείται μετά από 50 μόλις δευτερόλεπτα αγώνα. Ο ρυθμός του αγώνα ελεγχόταν από την Ιταλική ομάδα και έφτασε στην επίτευξη δύο τερμάτων ακόμη μεταξύ 38ου και 43ου λεπτού, με το ημίχρονο να κλείνει με σκορ 3-0. Ωστόσο, τι διαφοροποιήθηκε στο ημίχρονο και επηρέασε την μετέπειτα εξέλιξη του αγώνα?
Είναι φανερό ότι η Μίλαν πέρασε από την αυτοπεποίθηση στην υπεροψία δίνοντας παράλληλα την ευκαιρία στη Λίβερπουλ να περάσει από τον πανικό στην αυτοπεποίθηση. Ο ρόλος του προπονητή της Λίβερπουλ στο ημίχρονο ήταν να ωθήσει τους παίκτες να κοιτάξουν μπροστά αφήνοντας το 10 ημίχρονο, να ξαναφτιάξει τον ενθουσιασμό τους για τον αγώνα, να διατηρήσει τα θετικά της ομάδας του και να αλλάξει τα αρνητικά. Παράλληλα, τονίζει την θέση των πιο έμπειρων παικτών ώστε να εμπνεύσουν τους συμπαίκτες τους. Είναι χαρακτηριστικό ότι για να τονώσει την προσπάθεια των παικτών του ο προπονητής της Λίβερπουλ τους προέτρεψε να ακούσουν τους πανηγυρισμούς των παικτών της Μίλαν που ακούγονταν στα αποδυτήρια.
Η υπεροψία της Μίλαν και η ταυτόχρονη συναισθηματική ανάταση των παικτών της Λίβερπουλ επιφέρει τρία τέρματα για τους Άγγλους σε 7 λεπτά, ανατρέποντας πλήρως τη ροή του αγώνα. Η Μίλαν πλέον βρέθηκε από την υπεροψία κατευθείαν στον πανικό και η Λίβερπουλ από τον πανικό στην αυτοπεποίθηση. Στη συνέχεια του παιχνιδιού, η μία ομάδα δεν μπορούσε συναισθηματικά να αποδώσει (Μίλαν) και η άλλη έχοντας πετύχει το στόχο της, έριξε το ρυθμό της.
Το παραπάνω παράδειγμα υποδηλώνει την επίδραση του συναισθημάτων στον αγώνα, σε ένα άθλημα που είναι δημοφιλές εξαιτίας της εναλλαγής των καταστάσεων και των συναισθημάτων κατά τη διάρκειά του. γνωρίζοντας ο προπονητής τη φύση του αθλήματος είναι απαραίτητο για την επιτυχία της ομάδας, να προετοιμαστεί κατάλληλα τόσο πνευματικά όσο και ψυχολογικά. Παράλληλα, η γνώση από την πλευρά του προπονητή των χαρακτηριστικών της ομάδας του, θα του δώσει τη δυνατότητα να διαχειριστεί ωφέλιμα την εξέλιξη του αγώνα. Η ψυχολογική προετοιμασία της ομάδας, πολλές φορές είναι εκείνη που διαδραματίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην απόδοσή της, ενθυμούμενοι ότι «οι νικητές έχουν απλώς συνηθίσει να κάνουν πράγματα τα οποία δεν κάνουν οι ηττημένοι».
Ζαρώτης Γιάννης
Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος
Learn More
Σεμινάρια Προπονητών
Τα σεμινάρια Αθλητικής Ψυχολογίας απευθύνονται κατά κύριο λόγο σε προπονητές, όλων των ηλικιών και επιπέδων. Αναφέρονται σε θέματα που αφορούν σε αθλητές νεαρής ηλικίας και με μικρή εμπειρία, αλλά και σε αθλητές υψηλού επιπέδου, με μακρόχρονη πορεία στον αθλητισμό. Αναλύονται τέσσερα βασικά ζητήματα του αθλητικού περιβάλλοντος, το άγχος, η επικοινωνία των προπονητών με αθλητές καιγονείς, οι στόχοι στο αθλητικό πλαίσιο και τα κίνητρα των αθλητών.
Στο σεμινάριο που αφορά στο άγχος των αθλητών, περιγράφεται η διαδικασία του άγχους στον άνθρωπο και πώς εκδηλώνεται στους αθλητές. Αναλύονται οι επιπτώσεις του άγχους στην αγωνιστική απόδοση καθώς και η πιθανή «συμβολή» του προπονητή στη μεγιστοποίηση του άγχους των αθλητών. Το άγχος παρουσιάζεται ως παράγοντας κληρονομικών καταβολών, ως στοιχείο σύμφυτο με την πίεση που αναπτύσσεται στους αθλητικούς χώρους, ως αποτέλεσμα των υψηλών προσδοκιών των εμπλεκομένων στο αθλητικό περιβάλλον. Η αντιμετώπισή του αποτελεί διαδικασία δύσκολη και επίπονη, στην οποία ο ρόλος του προπονητή είναι καθοριστικός.
Η επικοινωνία των προπονητών με τους αθλητές τους βασίζεται σε δύο θεμελιώδεις αρχές, την αμοιβαία ικανοποίηση και την αποτελεσματική αλληλεπίδραση. Η ικανοποίηση των δύο πλευρών αποτελεί το σκοπό της συνεργασίας τους και παρουσιάζονται έννοιες που την ενισχύουν, όπως η εποικοδομητική ανατροφοδότηση, η επιβράβευση, η ωφέλιμη χρήση των τιμωριών και η διαδικασία επίλυσης συγκρούσεων. Η επικοινωνία επεκτείνεται στις σχέσεις των προπονητών με τους γονείς, στην οποία, η πρώτη συνάντηση της κάθε αγωνιστικής χρονιάς, είναι η βάση για την μετέπειτα συνεργασία των δύο πλευρών, με εμπιστοσύνη και καλοπροαίρετη διάθεση.
Οι στόχοι των αθλητών είναι η κατεύθυνσή τους στον αθλητικό περιβάλλον, είναι ο παράγοντας που μεγιστοποιεί την προσπάθειά τους, δίνει ποιότητα στην καθημερινή προπόνηση και βελτιώνει την απόδοσή τους. Η τοποθέτησή τους εμπεριέχει συγκεκριμένους κανόνες, η παραβίαση των οποίων συνιστά τις «παγίδες» των στόχων. Η παρακολούθηση των στόχων και τα έγγραφα που αναπτύσσονται για τον σκοπό αυτό, αποτελούν την αρχή για την μέγιστη δυνατή απόδοσή τους με αντίπαλο τον «ιδανικό εαυτό» του καθενός. Ο ρόλος του προπονητή συνίσταται στο να κατευθύνει τον αθλητή προς τον στόχο του, βελτιώνοντας την «αυτό-συνειδητότητά» του, τη γνώση του εαυτού του και των δυνατοτήτων του.
Τα κίνητρα είναι για τον αθλητισμό η αρχή οποιασδήποτε συμπεριφοράς. Αιτιολογούν τη συμμετοχή των αθλητών, είτε ως εσωτερικά είτε ως εξωτερικά. Καλλιεργούνται από τους γονείς και το κοινωνικό πλαίσιο, υποβοηθούνται στην εξέλιξή τους από τους προπονητές των αθλητών. Στόχος των προπονητών είναι να δημιουργήσουν το καλύτερο δυνατό περιβάλλον για την ανάπτυξη των εσωτερικών, κυρίως, κινήτρων των αθλητών. Ο έλεγχος, η επιλογή, ο συναγωνισμός, η επίτευξη και η σύνδεση είναι θεμελιώδεις έννοιες για την ανάπτυξη των αθλητών σε προπονητικό και αγωνιστικό επίπεδο. Η παραμονή και επιτυχία του αθλητή στο περιβάλλον του αθλητισμού ορίζεται και καθορίζεται από την ύπαρξη των κινήτρων του για την αθλητική δραστηριότητα.
Ζαρώτης Γιάννης
Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος
Learn More
Ψυχολογική προετοιμασία αγώνα
Τις ημέρες των αγώνων είναι που έρχεται στο μυαλό σου, σαν ζωντανή εικόνα, όλη η προετοιμασία της χρονιάς. ‘Έχω δουλέψει ό,τι θα ήθελα;’ ‘Είμαι αρκετά έτοιμος για τους αγώνες;’ ‘Μήπως δεν έχω κάνει αρκετά;’ Είναι κάποιες από τις «αυτόματες» ερωτήσεις όσο πλησιάζει ο αγώνας, οι οποίες «βασανίζουν» τους αθλητές. Αναζητώντας την τέλεια ψυχολογική προετοιμασία για τον αγώνα, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι δεν έχει να κάνει με την τελευταία εβδομάδα. Η καλύτερη ψυχολογική προετοιμασία για τον αγώνα είναι η όσο το δυνατόν καλύτερη προετοιμασία κατά τη διάρκεια της χρονιάς. Αυτό γιατί ο αθλητής με την καλύτερη δυνατή προετοιμασία έχει «απαντήσει» πολλές από τις ερωτήσεις της τελευταίας εβδομάδας, μέσα στη χρονιά.
Οι απαιτήσεις του αγωνιστικού αθλητισμού συνοψίζονται σε δύο λέξεις (!): Ενέργεια και συγκέντρωση. Δύο έννοιες οι οποίες αλληλοεπηρεάζονται και δημιουργούν τις συνθήκες για την ιδανική απόδοση.
Υποστηρίζεται ότι η προετοιμασία και συμμετοχή στον αθλητισμό προϋποθέτει δύο στοιχεία: θέληση και πλάνο. Η θέληση αναφέρεται στη δέσμευση και το κίνητρο του αθλητή να προσπαθήσει με ό,τι δύναμη έχει για το στόχο του και το πλάνο αναφέρεται στην σωστά σχεδιασμένη και προγραμματισμένη προπόνηση, η οποία αποτελεί κατά βάση δουλειά του προπονητή. Η αγωνιστική διαδικασία αντίστοιχα προϋποθέτει τα στοιχεία που προαναφέρθηκαν: ενέργεια και συγκέντρωση.
Η ενέργεια που καλείται να βγάλει ο αθλητής στον αγώνα είναι το απαραίτητο στοιχείο για να πετύχει το στόχο του. Αναφέρεται ο αθλητής που είναι ενεργοποιημένος, παθιασμένος, με έντονη προσπάθεια και επιμονή. Περιλαμβάνει όλα τα σωματικά στοιχεία, τα οποία έχουν δουλευτεί μέσα στη χρονιά και δίνουν στον αθλητή τη δυνατότητα να αποδώσει τα μέγιστα. Συνδέεται με τη θέληση και το σωστό πλάνο που έχει αναπτυχθεί στην προετοιμασία του. Παρόλο που σε πρώτη φάση θεωρείται αποτέλεσμα της σωματικής δουλειάς και της φυσιολογίας του αθλητή, εντούτοις όμως η απελευθέρωση ενέργειας σχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με την ψυχοπνευματική κατάστασή του. Παράγοντες που καθορίζουν την ποσότητα ενέργειας που θα «διαθέσει» ο αθλητής στον αγώνα, αποτελούν η διάθεση και η όρεξή του να αγωνιστεί. Ο στόχος που έχει τεθεί, το «γιατί» να αγωνιστώ. Χωρίς στόχο δεν υπάρχει κατεύθυνση και τρόπος να μετουσιώσει ο αθλητής τη δουλειά του σε ενεργοποίηση. Η διάθεσή του επηρεάζεται από το πιθανό άγχος του, τις αμφιβολίες που ίσως έχει αναπτύξει για το επίπεδο ετοιμότητάς του, το φόβο της κούρασης και την έλλειψη αυτοπεποίθησης. Σε τέτοιες περιπτώσεις ο αθλητής βλέπει τον αγώνα ως κάτι πελώριο και τον εαυτό του αδύναμο μπροστά στην τεράστια διάσταση που έχει δώσει στο αγώνα. Η προετοιμασία τίθεται υπό κρίση, αναπτύσσονται αμφιβολίες, εμφανίζει άγχος, γίνεται ευάλωτος και υποτιμά τον εαυτό του. Για την αμφιβολία ο Νίτσε είχε τονίσει ότι «σε δηλητηριάζει χωρίς να σε σκοτώνει», εννοώντας ότι έχοντας αμφιβολία μπορείς να συμμετέχεις σε μια δραστηριότητα, αλλά δεν θα είσαι στην καλύτερη δυνατή συναισθηματική κατάσταση. Προετοιμασμένος καλά, ο αθλητής έχει τη δυνατότητα να κάμψει τις όποιες αμφιβολίες του, να αισθανθεί σίγουρος και να «επιτρέψει» στον εαυτό του να απελευθερώσει την απαραίτητη ενέργεια. Στον αγώνα πηγαίνει με ό,τι έχεις, τίποτα περισσότερο-τίποτα λιγότερο και με τη σιγουριά και το στόχο να αποδώσεις αυτό που μπορείς. Ο Αμερικανός κολυμβητής με το παγκόσμιο ρεκόρ των 8 χρυσών μεταλλίων στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2008, Μίκαελ Φέλπς, όταν ρωτήθηκε πριν τους αγώνες για τον στόχο του είχε απαντήσει: «θα ήθελα όταν τελειώσουν οι αγώνες, κάνοντας ανασκόπηση της απόδοσής μου, να μπορώ να πω ότι έδωσα ό,τι είχα να δώσω, τότε θα είμαι απόλυτα ευχαριστημένος». Έτσι κρίνει την επιτυχία ο καλύτερος αθλητής όλων των εποχών στην κολύμβηση, απλά κυνηγώντας τον «ιδανικό» του εαυτό.
Όταν ο αθλητής έχει πετύχει την συσσώρευση ενέργειας τότε το «μόνο» που απομένει είναι να είναι συγκεντρωμένος. Είναι πιθανό να έχει κάνει άρτια προετοιμασία αλλά να μην αποσώσει αυτό που μπορεί για το λόγο ότι δεν κατάφερε να συγκεντρωθεί. Είναι αναγκαίο να τονιστεί ότι η συγκέντρωση δεν είναι διαδικασία της τελευταίας εβδομάδας: ακολουθεί μια σταδιακά εξελισσόμενη κατάσταση, το αποκορύφωμα της οποίας είναι ο αγώνας. Για να μπορείς να συγκεντρωθείς 100% την εβδομάδα του αγώνα είναι αναγκαίο να είσαι μια εβδομάδα πιο πριν στο 99% κ.ο.κ. Η επίτευξη της συγκέντρωσης είναι το πιο δύσκολο ίσως «τεχνικό» στοιχείο που έχει να δουλέψει πνευματικά ο αθλητής. Ωστόσο, δουλεύεται και αναπτύσσεται. Απαιτεί όμως θέληση και πλάνο! Απαιτεί πνευματική δουλειά κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας. Οι παράγοντες που επιδρούν στη συγκέντρωση είναι αρκετοί, συνδέεται άρρηκτα με τη διάθεση καθώς ο συναισθηματικά θετικός αθλητής συγκεντρώνεται πιο εύκολα και ωφέλιμα από τον αθλητή με αμφιβολίες και αρνητικές σκέψεις.
Το θετικό των παραπάνω στοιχείων, είτε αφορούν στην προετοιμασία των αθλητών είτε στις αγωνιστικές συνθήκες είναι ότι αποτελούν προσωπική επιλογή του καθενός και η βελτίωσή τους περνά σίγουρα από τις προσωπικές τους δυνατότητες, αρκεί να υπάρχει θέληση κα πλάνο!
Ζαρώτης Γιάννης
Ψυχολόγος-Αθλητικός Ψυχολόγος
Learn More